Hewlêr (Rûdaw) - Parlamenterên DEM Partiyê yên ku bi Kirmanckî (Zazakî / Dimilkî / Kirdkî) diaxivin ji bo rîskên li ser Kirmanckî pêşniyareke lêkolînê da Parlamentoya Tirkiyeyê.
Pêşniyara lêkolînê bi îmzeya Salîha Aydenîz, Ayten Kordu, Adalet Kaya, Cengîz Çîçek û Omer Faruk Hulaku hatiye dayîn.
Parlamenterên DEM Partiyê da zanîn ku Kirmanckî li gorî UNESCOyê di bin metirsiya nemanê de ye û ji Parlamentoya Tirkiyeyê xwest ku ji bo parastina Kirmanckî tedbîrên qanûnî werin standin.
Pêşniyara Lêkolînê ya DEM Partiyê ya ku bi Kurdiya Kirmanckî hatiye nivîsîn ev e:
SEREKÎYA MECLÎSÊ PÎLÎ YÊ ŞARÊ TIRKÎYA RÊ
Seba ke rîskê vîndîbîyayîşî yo ke Kirmanckî (Zazakî / Dimilkî / Kirdkî) rî bi rî yê ci menda ke Atlasê Ziwananê Binê Xeterî yo ke hetê UNESCOyî ra weşanîyayo de kategorîya “bêasayîş (vulnerable)” û "binê xeterê vîndîbîyayîşî" de ca gêno, bi heme pîvananê xo bêro cigêrayîş; seba pawitiş, averberdiş, warê gelemperî de hîrakerdişê xebitnayîşî û mîyanê neslan de vîyarnayîşê ziwanî tedbîrê qanûnî, îdarî û sazîyî yê hewceyî bêrê tesbîtkerdiş, ma goreyê madeyê 98. yê Qanûnê Esasîyî û madeyanê 104. û 105. yê Rêziknameyê Zereyî yê TBMM abîyayîşê yew Cigêrayîşê Meclîsî arz û teklîf kenê.
SEMED
Kirmanckî (Zazakî) ke cografyaya Anatolîa û Mezopotamyayî de ziwananê tewr qedîman ra yew a, hetê mîlyonan hemwelatîyanê ma ra yena qiseykerdiş û dewlemendîyanê kulturîyan yê muhîman ra yew a. Labelê netîceyê texrîbatê ke modernbîyayîş, şaristanbîyayîş û qedexeyê ke bi serran dewam kerdê ra, Kirmanckî ewro yew proseso vîndîbîyayîşî yo ke telafîyê ci zehmet o, rî bi rî menda.
Rêxistina Perwerde, Zanist û Kulturî ya Neteweyanê Yewbîyayeyan (UNESCO), Atlasê Ziwananê Binê Xeterî yo ke weşanayo de, Kirmanckî kategorîya “vulnerable” (xase/bêasayîş) de sinif kerda û rapor kerdo ke eke lezabez tedbîr nêro girewtiş ziwan do vîndî bibo.
Demê ke serê nê hişyarê UNESCOyî ra vîyarto de, heyfo ke vîndîbîyayîşê ziwanî hîna zêde bi lez bîyo. Goreyê datayanê ziwanşinasan û cigêrayoxanê warî, Kirmanckî êdî vasfê xo yê “ziwanê têkilîya mîyanê keyeyî” zî vîndî kerdene rê nêzdî ya.
Vîyarnayîşo tebîî yo ke dadî-pîyan ra ver bi domanan (intergenerational transmission) yeno kerdene ameyo noqtaya vinderdişî, ziwan tenya mîyanê neslê pîlan de qisey beno.
Seba averşîyayîşê Kirmanckî heta nika xebatê cîya-cîyayî ameyê kerdene. Gruba Vateyî, kovara ke 1997 ra nata weşanîyena û qiseybenda “Ferhengê Tirkî-Kırmanckî (Zazakî) / Kırmanckî (Zazakî)-Tirkî” vetişê.
Pê kursanê Kurdî-Derî (ke bi OHALî ameyo padayîş) û şaredarîyan, averşîyayîşê Kirmanckî rê hetkarî ameya kerdene, dibistananê resmîyan de destpêkerdişê dersanê weçînîteyan ra ver mamosteyê ziwanî ameyê perwerdekerdiş.
15ê Gulane û 21ê Sibate zey rojanê Roşanê Ziwanî de, çarçewaya aktîvîteyan de rayîrşîyayîşê girseyîyî û panelî ameyê viraştiş. Şaredarîyanê ke tradîsyonê DBP/DEM Partî ra yenê, seba ke ziwan warê gelemperî de asaye bibo kursî, cigêrayîşî, weşanî û xebatê kulturîyî rayberî kerdê.
Çarçewaya xebatanê Zarokistanî (Kreşê Ziwanê Dayîke) de binê şaredarîyan de Amed de (sere de şaredarîyê qezayanê Peyas û Rêzanî) dezgehê perwerdeyî yê verê dinistanî ke ziwanê înan ê perwerdeyî Zazakî û Kurmanckî yê, ameyê abîyayîş.
Hetê vîyarnayîşê nê ziwanê binê xeterî yo seba neslê neweyî ra, no gam zaf muhîm ameyo dîyayîş. Warê kultur û hunerî de Tîyatroyê Bajarî yê Amedî bi hawayêko rêkûpêk kayê Kirmanckî sahne kerdê, koroyê domanan ê Kirmanckî ameyê ronayîş û bi deman (sewîyeyê kursî 1-2) dersî dîyayê. Kitabê dersî yê zey “Musnayoxê Zazakî” ameyê amadekerdiş û seba kursîyeran bîyê çime.
Warê çapemenî û weşangerîyî de pê rojnameyanê Azadiya Welat û Xwebûnî û qismê Kirmanckî yê Ajansa Welatî xebereyê Kirmanckî ameyê viraştiş. Rojnameyê Newepelî zey rojnameyo verên o ke temamê ci bi Kirmanckî (Zazakî) weşanîyayo, kewto tarîx. Kovara Şewçîla zey kovara edebîyat û hunerî ya Kirmanckî heyatê xo yê weşanî dewam kerdo.
Weşanxaneyê ke merkezê înan Amed û Stenbol o (Weşanxaneyê Roşna, Weşanxaneyê Vateyî, Avesta, Peywend û êb.) bi seyan kitabê Kirmanckî weşanayê, klasîkê dinya (Şehzadeyo Qijkek, Çewlîgê Heywanan û êb.) zî açarîyayê Kirmanckî.
Hetê Kurdî-DER û dima ra MED-DERî ra kursê bi sertîfîka ameyê viraştiş û bi hezaran pîlan rê wendiş û nuştiş ameyo musnayîş. Tewr peynî de seba ke Kirmanckî aver şoro û vîndî nêbo, Meclîsê Kirmanckî ameyo îlan kerdiş.
Çarçewaya tarîxê fekkî û xebatanê arêdayîşî de hafizaya neslanê pîlan ameya qeydkerdiş; cigêrayîşê dewan ameyê kerdene û sanikî (estekî), tabîrî, duayî û çekuyê mehelîyî ameyê arêdayîş.
Serranê peyênan de binê Wezaretê Perwerdeyî yê Neteweyî (MEB) de zey dersa weçînîte wendîyayîşê ci, binê Unîversîteya Çewlîgî û Unîversîteya Munzurî de abîyayîşê beşanê Ziwan û Edebîyatê Zazakî û weşanê TRT Kurdî erênî (pozîtîf) bê zî, seba ciwîyayîşê ziwanî zaf kêmî manenê.
Dêrsanê weçînîteyan de kêmasîya materyalan, qiymnêkerdişê tayînê maliman û zehmetîyê îdarî yê ke prosesê weçînayîşê dersan de yê, nêverdayo ke tesîro ke ameyo pawitiş virazîyo. Xebatê akademîkî yew lîteraturo muhîm biafernê zî, na afernayîş heyato rojane rê bi qaso ke hewce keno nêaseno.
Xizmetanê gelemperî de cagirewtişê Kirmanckî (Zazakî) beno sebebê vîndîkerdişê prestîjî; neslê ciwanî bi fikrê ke heyatê aborî û sosyalî de qîymetê ci çin o, ziwanê xo yê dayîke ra dûrî kewenê.
Ciwîyayîşê yew ziwanî tenya bi xebatanê akademîkan nê, bi qîymetê bazarî û statuyê sosyalî yê o ziwanî mumkun o.
Zey mîrasêko tarîxî û kulturî pawitişê Kirmanckî, tenya nê hemwelatîyanê ke nê ziwanî qisey kenê nê, eynî wext de mesuldarîya qanûnî û kulturî ya dewlete ya. Nê sebebî ra, pê datayanê rojaneyan tesbîtkerdişê nîsbetanê qiseykerdişî û vilabîyayîşê herêmî yê Kirmanckî, dîyarkerdişê na yewe ke çira îhtîyacîya mamosteyan nêamêya verpersbîyayîş, cigêrayîşê astenganê verê perwerdeyê ziwanê dayîke, ewnîyayîşê raştkerdişanê qanûnîyan yê hewceyan seba teşwîqê xebitnayîşê warê gelemperî, û pê îstîfadekerdişê zanayîşê însîyatîfanê sîvîlan û akademî amadekerdişê yew “Planê Çalakîye yê Lezabezî” ra, elzem o ke yew Komîsyonê Cigêrayîşî hetê Meclîsê Pîlî yê Şarê Tirkîya ra ronîyo.