Nexşerêya Aştiyê ya Parlamentoya Tirkiyeyê: Çekdanîn û modela Tirkiyeyê

Hewlêr (Rûdaw) - Komîsyona "Hevgirtina Neteweyî, Biratî û Demokrasiyê" ya Parlamentoya Tirkiyeyê, rapora xwe ya dawî ya ji bo çareseriya Pirsgirêka Kurdan û bidawîanîna pevçûnên çekdarî belav kir.

Rapor tekezî li ser "modeleke resen a Tirkiyeyê" dike ku bêyî navbeynkariya derve, armanc dike PKK xwe fesix bike û çekan deyne.

Rapor ku di encama xebatên Komîsyoneke bi serokatiya Serokê Parlamentoya Numan Kurtulmuş û bi beşdariya piraniya partiyên siyasî hatiye amadekirin, pirsa çareseriyê wekî "siyaseta dewletê" pênase dike.

Nexşerê li ser sê stûnên sereke hatiye avakirin: Tirkiyeyeke bê teror, xurtkirina demokrasiyê û bipêşketina aborî ya herêmên ku ziyan dîtine.

Xalên herî girîng ên raporê ev in:

1 - Çekdanîn û Garantiya Yasayî: Rapor daxwaza derxistina yasayeke taybet û demkî dike ji bo qonaxa piştî çekdanîna PKKyê, bi awayekî ku garantiya vegera çekdaran bo nav civakê bide û parêzbendiya yasayî jî ji bo wan kesên ku di pêvajoya diyalogê de beşdar in dabîn bike.

2 - Reforma Dadwerî: Tekezî li ser bicihanîna biryarên Dadgeha Mafên Mirovan a Ewropayê (DMME) û Dadgeha Destûra Bingehîn (AYM) hatiye kirin. Hatiye pêşniyarkirin ku di yasaya înfazê (bicîanîna cezayan) de pêdaçûn were kirin, bi taybetî ji bo berdana girtiyên nexweş û bi temen û cudakirina rexneya siyasî ji tawanên terorê.

3 - Rêveberiyên Xwecihî: Rapor pêşniyar dike ku di pergala şaredariyan de guherîn werin kirin; bi awayekî ku eger serokşaredarek ji kar were dûrxistin, meclisa şaredariyê mafê hilbijartina şûngirê wî/wê hebe, ne ku qeyûm were tayînkirin.

4 - Hiqûqa Biratiyê: Rapor dîroka Tirk û Kurdan wekî "çarenivîseke hevpar" wêne dike û daxwaza derbaskirina zimanê tundiyê û avakirina destûreke nû ya sivîl dike.

Ev rapor ku berhema guhdarkirina li 137 kesayet û navendên cuda ye, wekî kevirê bingehîn ê qonaxeke nû tê dîtin ku tê de parlamento dibe navnîşana yekane ya rewa ji bo bidawîanîna wê pirsgirêka ku bi dehan salan e enerjiya welêt pûç kiriye.

Rapora Komîsyona Hevgirtina Neteweyî, Biratî û Demokrasiyê ya Parlamentoya Tirkiyeyê

Pêşgotin:

“Xebatên Komîsyona Yekîtiya Neteweyî, Biratî û Demokrasiyê, rengvedan û derbirîna wê berpirsyariya dîrokî ye ku di çarçoveya hêza nûnertî û meşrûiyeta demokratîk a Parlamentoya Tirkiyeyê de ji bo xurtkirina aştiya civakî, yekîtî û piştevaniya neteweyî tê kirin. Pirsgirêkên ku gelê me bi salan e berdêlên giran ji bo wan daye û pê re rûbirû bûye, dema ku ji aliyê parlamentoya me ya dêrîn ve bi sifeta yasadaner û çavdêr ve tê destgirtin, asoyeke çareseriya mayînde bi dest dixe.

Îro em di mijara terorê de di qonaxeke dîrokî re derbas dibin. Di vê pêvajoyê de, parlamentoya me ya dêrîn ku cihê derketina îradeya neteweyî ye, bêyî dudilî erka xwe ya sereke bi cih aniye.

Kiryarên terorîstî yên ku bi dehan salan e enerjî û çavkaniyên welatê me xistine metirsiyê û me berdêlên giran ji bo wan daye, asoyên bipêşketinê teng kirine, têkiliyên civakî xera kirine û siyaset tenê di çarçoveya bertekên ewlehiyê de heps kirine.

Bi bidawîhatina Şerê Sar re, rêxistinên terorê bêtir wekî amûrek ji bo dabeşbûn û perçebûnê li herêma me û şerê bi wekalet hatine bikaranîn; pirsgirêkên navxweyî bûne amûra hesabên cîhanî û xetên nakok ên civakî bi zanebûn hatine kûrkirin.

Ji bo rêgirtina li wan kesên ku beriya sedsalekê hewl dan cografyaya me li ser bingeha cudahiyên neteweyî, mezhebî û olî parçe bikin, tunekirina temamî ya terorê û dabînkirina aştî û aramiya mayînde, wekî berpirsyariyeke dîrokî li pêşiya me ye.

Ne aramî, neheqî û pirsgirêkên demokratîzekirinê yên ku îro li herêma me hene, encamên şopên kûr in ku destwerdanên emperyal li pey xwe hiştine. Bersiva me ji bo van destwerdanan, biratiya zêdetir û yekgirtina zêdetir e.

Tirkiye, berevajî hêzên emperyal ên cîhanî, dê berdewam be di pêşengiya siyaseta yekgirtinê ya li herêma me de. Di rewşeke ku hevsengiya hêzan diguhere û metirsiyên jeopolîtîk zêde dibin de, xurtkirina keleha navxweyî ya Tirkiyeyê û dabînkirina aştî û seqamgîriya mayînde li herêma wê, hem ji bo ewlehiya wê û hem jî ji bo pergala herêmî, derfetên nû diafirîne.

Hevpeymaniya xwezayî ya ku Tirk, Kurd, Ereb û gelên din ên bira yên herêmê pêk tînin, dê bibe destpêka qonaxekê ku senaryoyên hilweşandin û perçebûnê yên ku ji aliyê emperyalîstan ve li herêmê hatine danîn, têk bide û planên wan bêbandor bike.

Gelê me xwediyê îradeyeke bihêztir e ji bo yekîtî, biratî û yekgirtinê li hemberî xwestekên têkder. Çareseriya mayînde ya pirsgirêka terorê li Tirkiyeyê, tenê bi rehenda ewlehiyê sînordar nîne, belkî pêdiviya wê bi siyaseteke pir-rehend, pir-alî, pir-tebeq û pir-pêkhate heye û di heman demê de pêdiviya wê bi xurtkirina meşrûiyeta siyasî, qebûlkirina civakî û kapasîteya demokratîk heye.

Ji aliyê din ve, cîhana me bi lez ber bi qonaxekê ve diçe ku tê de saziyên navneteweyî ji ber nîqaşên meşrûiyetê ber bi hilweşînê ve diçin û li şûna pergala navneteweyî ya li ser bingeha yasayê, tenê yên bihêz yasayên xwe disepînin.

Di qonaxeke wiha de, pêwîst e dewlet li ser bingeha şiyana wan a ji bo parastina serwerî, ewlehî û yekparçeyiya civakî di heman demê de û li ser heman xeta îradeyê werin nirxandin.

Mixabin di her krîzeke pergala cîhanî de, qadên ku herî zêde ziyanê dibînin, rûmeta mirov û serweriya yasayê ne. Her pêkhateyek ku hêza dabînkirina dadweriyê tê de lawaz be, li şûna dayîna hêviyê ji civakê re, alozîyên nû çêdike.

Zindîhiştina xetên nakok ên li ser bingeha nasnameyê li derdor û herêma me û berfirehbûna qadên pevçûnê, berpirsyariyeke piralî li ser milê welatê me bar dike. Dema ku em li navxwe piştevaniya xwe ya neteweyî kûr dikin, hewldanên me yên ji bo dabînkirina aştiyê li herêma me, ligel zêdekirina xweşguzeranî û xurtkirina hesta dadweriyê, wekî erkên nû li pêşiya me rawestiyane.

Li welatê me, em bi awayê herî xurt piştevaniya her gotin û her gavekê dikin ku biratî, aştî û aştiya civakî geş dike. Ev pirsgirêk, bi qalibên jibîrkirî yên ku cudahiyan kûr dikin çareser nabe; belkî bi dîdeke biaqil, nêzîkatiyeke dilsozane û pêngavên bibiryar çareser dibe.

Ev mijar, ji ber cewhera xwe ya ku têkiliya wê bi hebûn û paşeroja me ve heye, tu carî nikare bibe mijara berjewendiyên siyasî yên teng an hesabên rîskê; rastiyek e ku di ser berjewendiyên siyasî yên teng û hesabên rîskê re ye.

Ji bo ku aramiya mayînde li ser bingehên saxlem were avakirin, pêdivî bi yekîtiyekê heye ku ligel ewlehiyê, pratîka dewleta hiqûqê, exlaqê siyaseta demokratîk û îradeya piştevaniya neteweyî di heman demê de xurt bike.

Derxistina terorê ji rojeva welatê me berpirsyariyeke dîrokî ye ji bo her yek ji me. Her gavek ber bi paşeroja me ya hevpar, gava bi çavdêriya parlamentoya dêrîn û meşrûiyeta civakî were avêtin, tedbîrên hatine standin bi awayekî saxlem ber bi arasteyeke yasayî ve diçin. Parlamentoya Tirkiyeyê, wekî cihê derketina îradeya neteweyî, navnîşana meşrû ya çareseriya hemû wan pirsgirêkan e ku têkiliya wan bi paşeroja gelê me ve heye.

Komîsyona Yekîtiya Neteweyî, Biratî û Demokrasiyê, komîsyonek e ku ji bo veguhastina berpirsyariya dîrokî bo nav parlamentoyê hatiye damezirandin. Di bin vî sîwanî de; bi diyaloga vekirî û rêza dualî, em biratiya xwe xurt dikin.

Komîsyona Yekîtiya Neteweyî, Biratî û Demokrasiyê, derbirîneke zelal a wê biryardariyê ye ku bêyî inkarkirina êşên xwe, paşerojê bi hev re ava bikin. Di vê çarçoveyê de, em tekez dikin ku bêyî jibîrkirina wan ziyanên ku tevî derbasbûna demê jî êşên wan bi dawî nebûne, bi rêz ve xwedî li bîranîna wan derdikevin.

Komîsyonê her wiha îsbat kiriye ku gelê me xwediyê wê şiyan, aqilmendî û pêgihiştinê ye ku bikaribe hemû cure bîr û baweriyan dûr ji zext, hikumdanên pêşwext û dudiliyê derbibire. Bi şopandina nêzîkatiyekê ku aqilê hevpar û aliyên hevpar di pêşiyê de digire; bêyî dûrketina ji zemîna lihevkirinê (sazan), pirsgirêk bi kûrahî hatin nîqaşkirin û çareserkirin.

Têkiliyên ku di dema dawî de di jiyana siyasî de çêbûne, daxwaza geşbûyî ya ji bo aştiyê di wîjdana giştî de û pêşhatên têkildarî çekdanîna rêxistinê, şêwirmendiyek kirine pêdivî ku hêza nûnertiya parlamentoya me zêdetir diyar bike.

Ev rapora li ber destê we, armanc dike wê têgihiştina hevpar a ku di encama xebatên komîsyonê de gihîştiye astekê, zelal bike. Her wiha çarçoveyeke têgehî pêşkêş dike ku xwendina rapora partiyên me, ku di beşa pêvekan de hatiye, hêsantir dike. Rapora wan partiyên ku beşdarî komîsyonê bûne, belgeyên siyasetê ne ku helwesta xwe ya siyasî wekî belgeyeke helwestê bi raya giştî re parve dikin.

Ew nêzîkatiya ku wekî "Modela Tirkiyeyê" tê binavkirin, prensîbên wê yên damezirîner di çarçoveya deqeke siyasî ya spartî îradeya neteweyî tên tomarkirin; parastina pergala giştî, berfirehkirina qada maf û azadiyan, xurtkirina yekgirtina civakî, pêşxistina demokrasiyê û geşbûna mayînde ya xweşguzeraniyê wekî beşek ji yekeyeke temamker tên dîtin.

Ew nêzîkatiya ku komîsyonê xistiye rojevê, armanc dike wan prensîban diyar bike ku dê bibin rêberê wan rêkxistinên îdarî û yasayî yên ku biryar e ligel piştrastkirina ewlehiya hilweşandin û çekdanîna pêkhateya rêxistinî bikevin warê cîbicîkirinê, her wiha dabînkirina pêşbîniyê di mekanîzmayên destnîşankirin û şopandinê de, û dariştina gavên lihevkirinê (adaptasyonê) ligel civakê di çarçoveyekê de ku hevsengiya di navbera azadî û ewlehiyê de biparêze.

Rapor; dema ku xetên giştî yên wê nêzîkatiyê diyar dike ku xwe ji wan navnîşanan dûr digire yên ku wêneyê efûyê diafirînin, prensîba diyarkirî ya pergala yasayî dike bingeh û hestiyariya wîjdana giştî li ber çavan digire, amaje bi wê yekê jî dike ku dema îradeya demokratîk a ku aqilê dewletê û wîjdana gel diparêze, di çarçoveya yekparçeyiyê de kar dike, zemîna mayînde ya aştiya civakî ava dike.

Armanca Tirkiyeyeke bê teror, bi asoyeke berfirehtir ber bi wênkirina herêmeke bê teror vedibe; her gavek ku aramiya navxweyî xurt bike, hêza Tirkiyeyê di lêgerîna dadweriya herêmî û cîhanî de zêde dike.

Erka parlamentoya me, avakirina yasaya jiyana hevpar, tevlihevkirina dengê cudahiyan ligel dengê paşeroja hevpar, xurtkirina wê pêkhateya demokratîk e ku her welatiyek hest bi wekhevî, ewlehî û rêzê bike û berfirehkirina asoya azadiyê ye. Komîsyona Yekîtiya Neteweyî, Biratî û Demokrasiyê, ew îradeya ku dawî li kiryarên terorîstî û keşê tundiyê tîne ku ziyanê digihînin aştî û aramiya civakî, kiriye rapor.

Beşa pêşekî û nirxandinên raporê armanc dikin ku çarçoveyeke têgehî pêşkêş bikin, wê têgihiştina hevpar nîşan bidin ku di maweyê xebata komîsyonê de çêbûye, û tomarkirina prensîb û armancên xebatên komîsyonê ye, ku em bawer in di edebiyata navneteweyî de derbarê çareseriya nakokiyan de wekî "Modela Tirkiyeyê" tê pênasekirin, di çarçoveya deqeke siyasî ya rêkxistî de.

Bi vê nêzîkatiya me ya şefaf û vekirî, civînên komîsyonê bi girîngî ji aliyê raya giştî ve hatin şopandin; pêşhatên têkildarî xebatan di medyayê de dengvedaneke berfireh dîtin û pêvajo bi awayekî vekirî ji bo çavdêriya gel bi rê ve çû. Ew xebatên ku me encam dane, nikarin wekî pêvajoyeke sînordar bi qonaxa niha û qediyayî werin nirxandin.

Ew nêzîkatiya aqilane, giştgir û çareserîxwaz a ku komîsyona me nîşan da; çarçoveyeke saxlem ji bo Tirkiyeyeke bihêz, bibandor û aram a sibê pêşkêş kiriye. Ew rapora ku ji aliyê komîsyona me ve bi hûrgilî hatiye amadekirin, xwediyê taybetmendiya deqeke çavkanî ya bi nirx e ku arasteya gavên paşerojê diyar dike û rêber e ber bi armancên hevpar.

Rapora komîsyona me ji vî aliyî ve ne dawî ye, belkî divê wekî kevirê bingehîn ê wan gavên bibiryar were dîtin ku hatine avêtin û tên avêtin. Babeta amadekirina destûreke nû, herçend ne di çarçoveya erka komîsyona me de ye, lê wekî erk û berpirsyariyeke hevpar ku nayê paşxistin û divê were cîbicîkirin, li pêşiya me ye.

Di encama xebatên komîsyonê de, ji bilî wan rêkxistin û pêşniyarên di raporê de hatine baskirin, eşkere ye ku pêdivî bi destûreke nû ya demokratîktir, sivîltir, azadîxwaztir, beşdartir û gştgîrtir heye. Wekî di wan raporan de hatiye ku partiyên me yên siyasî berê bi boneyên cuda bi raya giştî re parve kirine.

Her wiha, ew guherînên demokratîk ên ku di peyrewa navxwe ya Parlamentoya Tirkiyeyê, yasaya partiyên siyasî û yasayên hilbijartinê de tên kirin, di çarçoveya berpirsyariya parlamentoya me ya payedar de ne. Armanca Komîsyona Hevgirtiya Neteweyî, Biratî û Demokrasiyê ku navê komîsyona me pêk tîne, bi avêtina van gavan pêk tê.

Di vê çarçoveyê de, spasiya taybet a xwe arasteyî Serokkomarê me Birêz Recep Tayyîp Erdogan dikim ku bi girtina gavên yekem û girîng ji bo çareseriya pirsgirêkê, ev pirs wekî siyaseteke dewletê pesend kir û kir ku were pesendkirin, her wiha spasiya Birêz Devlet Bahçelî dikim ku bi bangewaziyên girîng û rêber, destpêkirina pêvajoyê misoger kir, û spasiya serokan, Birêz Ozgur Ozel, Birêz Tuncer Bakirhan, Birêz Tulay Hatimogullari Oruç, Birêz Mahmut Arikan, Birêz Ali Babacan, Birêz Ahmet Davutoglu, Birêz Zekeriya Yapicioglu, Birêz Muhammed Ali Fatih Erbakan, Birêz Erkan Baş, Birêz Seyit Aslan, Birêz Onder Aksakal û Birêz Gultekin Uysal dikim ku bi dilsozî piştgiriya komîsyonê kirin, bi taybetî di dabînkirina nûnertiya parlamenterên xwe de.

137 kes hatine guhdarîkirin di warên wekî serokên berê yên Parlamentoya Tirkiyeyê, wezîr, nûnerên sazî û dezgehên têkildar ên hikûmetê, Serokê Teşkîlata Îstîxbarata Neteweyî (MÎT), kesûkarên şehîdan û birîndarên şer (xazî), nûnerên civaka sivîl, serokên baroyên parêzeran û navendên yasayî, rêxistinên mafên mirovan, sendîkayên karker û fermanberan û nûnerên kardêran, navenda akademîk, dezgehên ramanê (think-tanks), nûnerên endamên me yên ewlehiyê yên xanenişînkirî, rêxistinên civaka sivîl ên ciwan û jinan, û her yek ji van guhdarkirinan beşdariyeke mezin di raporê de kirine û asoyê raporê berfirehtir kirine.

Spasiya her yek ji parlamenterên endamên komîsyonê dikim ku bi pêgihiştineke demokratîk û hûrgiliyeke zêde xebatên xwe berdewam kirin, her wiha spasiya hevkaran me yên di rêkxistina îdarî de dikim ku bi hewldan û westana xwe ya fîdakarane karên me hêsan kirin, spasiya hevkarên rojnameger ên birêz dikim ku bi hesteke bilind a berpirsyariyê xebitîn ji bo gihandina zanyariyên rast ji gelê me re, ji bo beşdariya wan di vê erka dîrokî de. Spasiya hemû wan kesan dikim ku bi helwesta berpirsiyarane û avaker beşdar bûn. Ji dil hêvîdar im ku çanda lihevkirin û diyalogê di qonaxa bê de jî bi heman biryardarî û dilsoziyê berdewam be.

Spasiya me ya herî mezin ji bo gelê me yê xoşewîst e ku her dem piştevaniya wan li cem me bûye û me hîs kiriye. Di dawiyê de; bi rehmet û pêzanînê ve bîranîna Alîkarê Serokê Parlamentoya Tirkiyeyê û dostê min ê hêja Sirri Sureyya Onder dikim ku hinek beriya pêkhatina komîsyona me koça dawî kir û hewldaneke zêde da ji bo birêveçûna aram a pêvajoyê, parastina zemîna baweriyê û xurtkirina aqilê hevpar.

Her wiha bi rehmet bîranîna birayê xwe Vahdettin Kaygan dikim ku xwebexşê warê mirovî û perwerdekar bû û di çarçoveya xebatên komîsyona me de me şêwirmendî bi nêrînên wî kir û xizmetkirina mirov li meydanê wekî erka xwe dizanî. Bi spas ve bîranîna her yek ji wan kesên bi nirx dikim ku di ber aramiya gelê me, seqamgîriya herêma me û armanca aştiya civakî de, di civaka sivîl, siyaset û warên cuda yên xizmetkirina gelê me de westiyane; bi rehmet bîranîna şehîdên me dikim ku di ber aştiya nîştimanî ya hevpar a me de canê xwe dan, bi rêz û pêzanîn ve bîranîna xaziyên me dikim. Bîranînên wan ên bi nirx; di her gavekê de ku em davêjin, wê berpirsyariya ku li hemberî rûmeta mirov, dadwerî û paşeroja me ya hevpar heye, bi awayekî bihêztir tîne bîra hemûyan.

Numan Kurtulmuş
Serokê Parlamentoya Tirkiyeyê”

1. Xebatên Komîsyonê

Armanca "Tirkiyeyeke bê teror" ku di Komîsyona me ya Yekîtiya Neteweyî, Biratî û Demokrasiyê de li ser hatiye xebitîn, di bingeh de ne gotareke demkî an gaveke rewşî ye, belkî siyaseteke dewletê ye. Encama wê nêzîkatiyê ye ku paşeroja hevpar a welatiyan misoger dike. Berê jî gelek caran hewla çareserkirina vê pirsgirêkê hatiye dayîn, lê ji ber sedemên cuda encam nedaye.

Di qonaxên borî de, nêzîkatiya rehmetî Turgut Ozal ku asoyê demokratîzekirinê fireh kir, dîtina rehmetî Erdal Înonu ku pêşniyarên çareseriyê xiste çarçoveyeke sîstematîk, hewldanên çareseriyê ku bi ezmûna dewletdariyê ya rehmetî Suleyman Demirel bi rê ve diçûn. Li gel nêrîna siyasî ya rehmetî Necmettin Erbakan ku tekezî li ser yekgirtina civakî û dadweriyê dikir, qada şêwirmendiyê li ser pirsê zêde kirin û îradeya vekirî hiştina kanalên pêwendiyê zindî hiştin.

Di hewldanên çareseriyê yên Serokkomarê me de, bi taybetî di salên 2009 û 2013an de di serdema serokwezîriya wî de, destpêşxeriyên desthilata cîbicîkar diyarker bûn. Lê di hewldanên borî de, nekarîn ku zemîneke guhdarkirina berfireh û mekanîzmayeke damezraweyî ya parlamentoyê were aktîvkirin ku bikaribe bi zòrineyeke şayîste nêrîneke hevpar hilberîne.

Keşûhewayê ewlehiyê, hestiyariya herêmî û ew barê ku di derûniya civakê de kom bûye, pêkanîna çarçoveyeke mayînde paşxist; îradeya çareseriyê ya qada siyasî, bi çavdêriya hevpar û xwedîderketina civakî nehat bihêzkirin. Di vê qonaxa niha de, zemîna parlamentoyê ku ezmûna kombûyî kiriye aqilê damezraweyî û çavdêriya îradeya neteweyî kiriye bingeh, bûye hilgirê wê yekparçeyî û berdewamiya ku em li pey digerin.

Cara yekem e siyaset destpêşxeriyeke bihêz derbarê vê mijarê de kiriye û di parlamentoyê de di vê astê de xwedî li pirsê derketiye. Cara yekem e di çareseriya pirsgirêkê de, saziya siyasî û parlamento bi vê radeyê hatine nav mijarê. Divê were zanîn ku pêvajoya çekdanînê ku em bûne şahid, tu carî ne encama tu danûstandinekê (pazarlik) ye. Belkî encam û rengvedana biryardariya gelê me ye li ser aştî û yekîtiyê.

Eger em mijûlî pirsgirêkên giran ên teror û tundiyê nebûna, eger me bi salan beşeke girîng a budçeya xwe li şûna têkoşîna li dijî terorê ji bo bipêşketinê terxan bikira; me dikaribû pir zûtir gelek dibistan, zanîngeh û nexweşxane ava bikira. Xwendekarên zêdetir dê bigihîştina xwendineke baştir, xelkê me yê zêdetir dê bi hêsanî û zû bigihîştina xizmetguzariyên tenduristiyê. Me dikaribû pir zûtir bigihîştina wê xala ku îro em gihîştinê.

Dibe ku em pir zûtir bigihîştina wê asta ku îro di teknolojiya parastinê de em pê serbilind in, wekî helîkopter, peykên me û pîşesaziya parastina neteweyî ya me.

Di ser hemû van ziyanên de, bêguman barê herî giran bi can hatiye dayîn. Ziyanên manewî êşên me yên nayên jibîrkirin in. Şehîdên me ku her yekî ji wan agir berdaye mala malbatekê, endezyarên vê rêyê ne. Em radigihînin ku di her gavekê de ku di vê arasteyê de em davêjin, em ê dilsozê emaneta wan bin. Baweriya me ew e ku hemû kesên ku beşdarî vê pêvajoyê bûne, îsbat kirine û dê îsbat bikin ku biratî di bingeha vî welatî de ye.

1.1. Pêvajoya Pêkhatina Komîsyonê

Di rojên 25-26ê Tebaxa 2024an de, Serokkomar Birêz Recep Tayyîp Erdogan, di bernameyên Xelat û Milazgirê de tekezî li ser yasaya biratî û yekîtiyê kir. Di 30ê Tebaxa 2024an de, di bernameya Cejna Serkeftinê de li Kuliyeya Serokomariyê û di 1ê Çiriya Pêşîn a 2024an de, di gotara vekirina sala yasadanînê de li Lijneya Giştî ya Parlamentoya Tirkiyeyê, nêzîkatiya xurtkirina bereya navxweyî xiste rojevê. Serokkomarê me, ji destpêkê ve bi wê piştevaniya ku pêşkêş kir, kir ku di asta herî bilind de xwedî li pêvajoyê were derketin û pêvajo bibe siyaseteke dewletê.

Di 1ê Çiriya Pêşîn a 2024an de, Serokê Giştî yê MHPyê Birêz Devlet Bahçelî, piştî vekirina sala yasadanînê ya parlamentoyê, berê xwe da rêzên DEM Partiyê û pêwendî bi berpirsên partiyê û parlamenteran re kir. Di 22ê Çiriya Pêşîn a 2024an de, Birêz Bahçelî, di gotara civîna koma parlamentoya Tirkiyeyê de, bangewaziya xwe ya derbarê Abdullah Ocalan, rêberê damezrîner ê rêxistina terorê û navnîşana wan rêkxistinên yasayî yên ku pê ve girêdayî ne, bi raya giştî re parve kir.

Di 27ê Sibata 2025an de, ew deqa ku bangawaziya Ocalan a ji bo çekdanîn û hilweşandina rêxistina wî tê de bû, ji aliyê Parlamentera DEM Partiyê ya Wanê Birêz Pervîn Buldan û Birêz Ahmet Turk ve hat xwendin.

Birêz Bahçelî, di daxuyaniyekê de di 18ê Gulana 2025an de ragihand; bi biryara hilweşandina rêxistinê, qonaxeke nû dest pê kiriye, her wiha divê komîsyonek bi beşdariya hemû wan partiyên siyasî yên ku di Parlamentoya Tirkiyeyê de nûnertiya wan heye, were pêkanîn ji bo diyarkirina nexşerêya qonaxa bê.

Serokê Giştî yê CHPyê Birêz Ozgur Ozel, di daxuyaniyekê de di 20ê Gulana 2025an de ragihand ku ew piştgiriya fikra pêkhatina komîsyonê dikin. Her wiha Serokê Koma Partiya Rêya Nû Birêz Bulent Kaya, piştgiriya xwe ji bo fikra komîsyonê ragihand.

Di 11ê Tîrmeha 2025an de, di merasîmeke sembolîk de li bajarê Silêmaniyê yê Îraqê, 30 endamên PKKyê çekên xwe şewitandin.

1.2. Damezirandin, Pêkhate û Prensîbên Karkirina Komîsyonê

Komîsyona Yekîtiya Neteweyî, Biratî û Demokrasiyê; piştî wan civînên ku Serokê Parlamentoya Tirkiyeyê Birêz Numan Kurtulmuş bi serokên partiyên siyasî re kirin, piştî wê vexwendina nivîskî ku di 25ê Tîrmeha 2025an de arasteyî wan partiyên siyasî kir ku di parlamentoyê de nûnertiya wan heye, di 5ê Tebaxa 2025an de bi pratîkî dest bi karên xwe kir. Di qonaxa damezirandina wê de, daxwaz ji wan partiyên siyasî hat kirin ku di Parlamentoya Tirkiyeyê de nûnertiya wan heye, bi awayekî ku ligel rêjeya nûnertiya wan bigunce, endaman diyar bikin; bi spartina pêşbîniya pêkhateyeke 51 endamî, pergaleke nûnertiya pirrengî û hevseng hat avakirin. Ji bilî partiyekê ku biryara beşdarnebûna xwe ji Serokatiya Parlamentoyê re ragihand, ji aliyê partiyên siyasî yên din ve endam hatin destnîşankirin; ew kursiyên vala yên ku çêbûn, di encama şêwirmendiya ligel komên siyasî û bi liberçavgirtina rêjeyan, hatin dabeşkirin û bi diyarkirina endamên zêde, hejmara endamên komîsyonê bo 51 endaman hat temamkirin.

Bi liberçavgirtina tabloya nûnertiyê di parlamentoyê de, nûnertiya civakî ya komîsyonê li ser zemîneke berfireh hat damezirandin; di warê meşrûiyeta demokratîk û bandorê de, derfeteke destpêkê ya bihêz hat holê.

Komîsyon, di maweyê karên xwe de bi giştî 21 civîn pêk anîn. Di van civînan de, Wezîrê Dadê Birêz Yilmaz Tunç, Wezîra Karûbarên Malbat û Xizmetguzariyên Civakî Birêz Mahînur Ozdemîr Goktaş, Wezîrê Karên Derve Birêz Hakan Fîdan, Wezîrê Karên Navxwe Birêz Alî Yerlîkaya, Wezîrê Parastina Neteweyî Birêz Yaşar Guler û Serokê Teşkîlata Îstîxbarata Neteweyî (MÎT) Birêz Îbrahîm Kalin axivîn. Guhdarî li kesûkarên şehîdan û birîndarên cengê, Dayikên Amedê, Dayikên Aştiyê û Dayikên Şemiyê, rêxistinên mafên mirovan, serokên baroyan, serokên berê yên parlamentoyê, sendîkayên karker û fermanberan û nûnerên kardêran, akademîsyenên warê çareseriya nakokiyan, rêxistinên civaka sivîl û dezgehên ramanê û nûnerên warê yasayî, ew komeleyên ku ji aliyê endamên ewlehiyê yên xanenişînkirî ve hatine damezirandin, û rêxistinên civaka sivîl ên ciwan û jinan hat kirin.

Di vê çarçoveyê de, komîsyon bi wergirtina zanyarî û nêrînên 137 nûnerên sazî û kesayetiyan, mîrateyeke berfireh bi dest xist ku rehendên yasayî, dîrokî, civaknasî, aborî û derûnî yên raporê dewlemend kir. Bi vî awayî, girêdana xebatên komîsyonê bi raporekê li ser bingeha berfirehtirîn lihevkirina guncaw, zemîneke meşrûiyeta saxlem ji bo gavên yasayî yên paşerojê ava kir; di avakirina piştevaniya neteweyî û biratiyê de, qebûlkirina civakî hat bihêzkirin.

1.3. Ew prensîbên ku di damezirandina komîsyonê de bûne bingeh

Serokatiya komîsyonê ji aliyê Serokê Parlamentoya Tirkiyeyê ve, wekî yek ji wan hêmanên sereke tê nirxandin ku li ser navê îradeya neteweyî, di asta herî bilind de xwedîderketineke damezraweyî ya bihêz dide xebatan.

Ev xwedîderketina damezraweyî, yek ji wan hêmanên sereke ye ku arasteya xebatan di bin sîwana Parlamentoya Tirkiyeyê de dihêle, zemîna lihevkirinê fireh dike û şiyana raporê ya ji bo bûyîna çavkanî ji bo gavên yasayî yên paşerojê zêde dike.

Civînên komîsyonê di hola merasîman a Parlamentoya Tirkiyeyê de hatin kirin. Dîsîplîna karkirinê, li ser xeteke beşdarbûn û şêwirmendiyê ya guncaw ligel kapasîteya nûnertiyê bi rê ve çû. Her wiha di qonaxa amadekirina rapora karkirinê de jî, têgihiştin û nêzîkatiya li ser bingeha lihevkirinê ku yek ji prensîbên giştî yên xebatên komîsyonê ye, hat bingehgirtin.

Komîsyon; bi têgihiştineke demokratîk, beşdar û giştgir kar kiriye. Şefafiyet, encama xwezayî ya kapasîteya nûnertiyê ye; kapasîteya nûnertiyê jî, zemîna meşrûiyeta şefafiyetê ye. Mafê gel heye ku hemû gavan bizane û di her gavekê de ji tiştê ku diqewime agahdar be. Birêvebirina civînan bi awayekî vekirî ji bo xelkê bi rêya protokolan û agahdarkirina raya giştî bi awayekî rêkûpêk, yek ji wan hêmanên sereke ye ku meşrûiyeta pêvajoyê xurt dike.

1.4. Pêgihiştina demokratîk a xebatên komîsyonê

Berfirehiya guhdarkirinan, têgihiştinek bipêş xistiye ku di yek goşenişînê de asê nemaye. Akademî, yasa, siyaset, civaka sivîl, kesayetiyên civakî, ezmûnên meydanî û kombûna damezraweyî bi hev re hatin nirxandin; her yek wekî nirxek ku sedema biryarên wergirtî tomarkirî dewlemend dike. Prensîba derxistina biryaran bi zòrineyeke şayîste, wekî garantiya damezraweyî ya pirrengî û çanda lihevkirinê hatiye dîtin.

Gihandina daxwazên gel di zemîna siyasî de, birêvebirina tendurist a hevahengiya navbera saziyan, ji bo seqamgîrî û aramiyê pêwîst e. Di komîsyonê de ne tenê ew partiyên siyasî yên ku di Parlamentoya Tirkiyeyê de koma wan heye, belkî nûnerên wan partiyên siyasî yên din jî ku di parlamentoyê de nûnertiya wan heye, erk wergirtine.

Di xebatên komîsyonê de, ev pêvajo wekî pirseke man û nemanê ya têkildarî paşeroja hevpar a welatiyan ji hemû çîn û tebeqeyan hatiye nirxandin. Lewma, komîsyona me bi wateya rasteqîn a peyvê wekî organeke şêwirmendiyê kar kiriye.

Xebatên Komîsyona Yekîtiya Neteweyî, Biratî û Demokrasiyê, derbirîna wê berpirsyariya dîrokî ye ku di çarçoveya hêza nûnertiya bilind û meşrûiyeta demokratîk a Parlamentoya Tirkiyeyê de bi rê ve diçe û armanca wê xurtkirina aştiya civakî, yekîtî û piştevaniya neteweyî ye.

1.5. Girîngî û pêşengiya civakîkirina komîsyonê

Xebatên komîsyonê, bi rêbazeke hawirdekirî ji derve, bi navbeynkariya "çavekî" biyanî an bi arastekirina çavdêrên derve nebûye, belkî bi temamî bi nêrîneke resen û neteweyî bi rê ve çûye.

Ew pêvajoya ku di bin sîwana Parlamentoya Tirkiyeyê de, ku navenda îradeya neteweyî û dilê demokrasiya Tirkiyeyê ye, bi berpirsyariya parlamenteran û bi agahdariya raya giştî hat kirin, wekî xebateke ku şiyana çareseriyê ya siyasetê xurt dike, mînakeke girîng pêk aniye.

Çalakiyên guhdarkirina komîsyonê, zêdetir ji wê yekê ku tenê hilbijartina rêbazekê be, erkek ditiye ku berpirsyariya siyasetê di têgihiştina civakê û avakirina zimanê hevpar de xurt kiriye. Berfirehiya wan guhdarkirinên ku hatin kirin, têgihiştin di mijarê de kûrtir kir, daxwaz û nîgeraniyên çîn û tebeqeyên cuda li ser yek zemînê derxist; bi vî awayî, rapor, bûn xwediyê karakterê deqa siyasî ku nêrîna hevpar nîşan didin.

Sûd ji hêza nûnertiya Parlamentoya Tirkiyeyê hatiye wergirtin. Girîngî bi pirrengiya wan tebeqeyên ku guhdarî li wan hatiye kirin, vekiriya civînan ji bo xelkê û derxistina biryaran bi zòrineyeke şayîste li ber çavê raya giştî hatiye dayîn. Ew pirsgirêkên ku gelê me bi salan e bi qurbanîdana mezin re rûbirû bûye, dema bi hêza yasadanîn û çavdêriya parlamentoya me ya bişko tê xebitandin, asoyeke çareseriya mayînde bi dest dixin.

2. Armancên Sereke yên Komîsyonê

Komîsyona Yekîtiya Neteweyî, Biratî û Demokrasiyê, li dora armancên bi temamî derxistina terorê ji rojeva Tirkiyeyê, xurtkirina yekgirtina civakî, saxlemkirina yekîtiya neteweyî û biratiyê û bidestxistina pêşketinê di warên azadî, demokrasî û dewleta hiqûqê de hatiye avakirin.

Komîsyon, bi têgihiştinekê ku felsefeya damezirandina Komara Tirkiyeyê, prensîbên destûra bingehîn ên bingehîn, xebitîna demokrasî û pêkhateya dewleta yekgirtî kiriye bingeh, xebatên xwe berdewam kiriye. Pêkhateya dewleta yekgirtî ya Tirkiyeyê, yekparçeyiya xaka wê, pêgeha zimanê Tirkî wekî zimanê fermî û prensîba komara laîk, nirxên bingehîn ên hevpar in.

Deqeke çarçove hatiye amadekirin ku hemû gelê me li xwe digire, sedem û encamên terorê radixe ber çavan, û ji bo aştî û aramiya civakî, bêyî tawîzkirin ji biryara têkoşîna li dijî terorê, bêyî dûrketin ji prensîba serweriya yasayê û bêyî paşguhkirina nîgeraniyên ewlehiya neteweyî hatiye nivîsandin.

2.1. Armanca "Tirkiyeyeke bê teror"

Dema ev armanc bi temamî pêk tê, xebatên komîsyona me ji her aliyî ve, wekî "Modela Tirkiyeyê" dikeve nav edebiyatê. Xebatên komîsyonê, hevdem ligel gihîştina biryara hilweşandin û çekdanîna rêxistinê, mijara çawaniya dariştina çarçoveya rêkxistinên îdarî û yasayî xistiye rojeva xwe.

Hevdem ligel piştrastbûna ji bidawîhatina hebûna rêxistina terorîst a çekdar bi awayekî bawerpêkirî, bi awayekî sereke xebat li ser mijarên sereke yên wekî parastina pergala giştî, berfirehkirina maf û azadiyan, xurtkirina yekgirtina civakî û saxlemkirina hesta dadweriyê tê kirin.

Welatê me, rûbirûyî şert û mercên herêmî û cîhanî bûye ku îradeya me ya ji bo saxlemkirina bereya navxweyî xurttir dike. Di cografyaya me de, ku bûye armanca hesabên emperyalîst, şerên bi wekalet û senaryoyên dabeşker, piştevaniya neteweyî û aramiya me ya navxweyî hêza me ya sereke ne. Beşdarîkirin di aştiya herêmî û hilberîna siyaseteke bawerpêkirî di lêgerîna dadweriya cîhanî de, arasteya me ya stratejîk e.

Komîsyona me, rengvedana wê îradeyê ye ku bi çavekî nû li wê pirsê dinêre ku bi dehan salan e enerjiya welatê me bikar aniye û ji aliyê wan ve hatiye handan ku hewla dûrxistina bira ji bira didin. Hemû gavek ku em davêjin, arasteya saxlemkirina aştî û biratiyê dê bibe di vê cografyaya dêrîn de. Di vê çarçoveyê de, Tirkiyeyeke bê teror, di bingeh de bi wateya herêmeke bê teror tê. Ev armanc, di heman demê de wekî dîtinekê derketiye ku tîşk xistiye ser aştî û asûdeyiya herêmê.

Rêgirtina li hebûna wan pêkhateyan ku gef in ji bo ewlehiya welatê me, heta eger di xaka welatên cîran de jî bin, bingeha têgeha ewlehiya Tirkiyeyê pêk tîne. Ji vî aliyî ve, têgihiştineke ewlehiyê ku tenê tîşkê bixe ser navxweyî ya sînoran, têr nake.

Hemû hewldanek ji bo xurtkirina têkiliyên Tirk û Kurdan û saxlemkirina biratiyê, wekî derketiye berçav a çarenivîseke hevpar a cografî û dîrokî tê nirxandin. Rastiya vê çarenivîsa hevpar, ji hevparîyeke pir-rehend çavkaniyê digire ku ji kok û rîşên kûr ên bi sedan salan xurek wergirtiye.

Dabînkirina bihevrejiyanê û piştevaniya Tirk, Kurd, Ereb û gelên din ên bira yên niştecihên herêmê, pêdiviyeke jiyanî ye ji bo aramî û seqamgîriya herêmê. Ew gelên ku piştî Şerê Cîhanî ya Yekem ji hev hatin qutkirin û têla bi histirî di navbera wan de hat kişandin, êdî heq dikin ku careke din bi dengekî bilindtir guh li hev bigirin û bi aştî bijîn.

Guherîna şert û mercên cîhanî û herêmî, saxlemkirina bereya navxweyî ji bijardeyekê kiriye pêdiviyek. Di serdemekê de ku nakokî belav dibin, xetên jeolojîk ên li ser bingeha nasnameyan tên handan û mekanîzmayên bi wekalet armanc dikin lawazkirina dewletan ji navxwe ve, aramiya navxweyî û yekgirtina demokratîk, piştevaniya sereke ya şiyana siyaseta derve jî ye.

2.2. Armanca xurtkirina demokrasiyê

Parlamentoya me, ew îrade ye ku tîne bîrê, ji bilî ku dengê gel e, hilgirê aştiya civakî, garantiya biratî û navnîşana meşrû ya çareseriyê jî ye. Navê tevgerê ye bi wêrekî, wîjdan û dadwerî, ne bi hesabên siyasî, pênaseya teng û qaliban.

Ew pêvajoya ku bi hilweşandina xwe ji aliyê rêxistinê ve û bi temamî bêdengkirina çekan dest pê kiriye, pirsa tu kes, sazî an pêkhateyeke siyasî nîne, belkî rasterast pirsa gelê me yê xoşewîst e.

Ev pirsgirêka mezin ku bi salan e berdewam e, siyaset û dewlet neçar kiribû bi refleksên ewlehiyê tevbigerin. Dem hatiye ku ligel ewlehiyê, bi dengekî bilindtir behsa derfet û hêza azadî, wekhevî, dadwerî û demokrasiyê were kirin.

2.3. Armanca bipêşketin û zêdekirina xweşguzeraniya aborî

Têkoşîna me li dijî belaya terorê, ku di sedsala yekem a komara me de wekî kof û zincîrekê li lingê gelê me aliyaye, ji ber bandora şert û mercên guherî yên herêmî û cîhanî ve ligel prensîba saxlemkirina bereya navxweyî yekgirtiye û hewldaneke di rehendeke nû de bi pêwîst zaniye.

Bi bûna "Tirkiyeyeke bê teror" bo siyaseta dewletê, pêwîstî kiriye lêçûna pêvajoya teror û nakokiya bi dehan salan li ser welatê me serlennû were hesabkirin. Nabe ev lêçûn tenê bi xerciyên ewlehiyê ve were sînordarkirin; belkî divê ligel bandorên nerasterast ên wekî windakirina hilberînê, veberhênanên paşxistî, zêdebûna xelata rîskê, lêçûna derfetê û kûrkirina cudahiyên bipêşketina herêmî, bi hev re kar li ser were kirin.

Herçend ew hesabkirinên ku bi rêbaza cuda derbarê mijarê de hatine kirin, nîşan didin ku hejmar dikarin li gorî guherbaranên wekî koma daneya bikarhatî û hevtayiya hêza kirînê (parity) biguherin, lê heta di çarçoveyeke xweparêz de jî, amaje bi wê yekê dike ku pêvajoyê salane bi navînî bûye sedema windakirina nirxê aborî bi qasî herî kêm 140 milyar dolar heta 240 milyar dolar ji bo welatê me. Heta eger bi texmîneke xweparêztir (konzervatîf) bi 100 milyar dolar were wergirtin, aşkeraye ku ev barê giran, ku her sal dubare dibe, şiyana bipêşketinê kêm kiriye.

Nîşanderên herêmî jî cewhera lêçûnên nerasterast derdixin holê. Di wan lêkolînên ku hatine kirin, derdikeve ku beşdariya herêmê di koma hilberîna navxweyî de li jêr ji sedî 5an maye, beşdarî di hinardekirinê de di asta ji sedî 1.4an maye, para pîşesazîbûnê li gorî giştî ya welat di asta ji sedî 2.2yan de bûye; heta tevî hebûna jêrxana pîşesaziya rêkxistî, li hinek parêzgehan li jêr şiyana rasteqîn maye. Ev çarçove, pêdiviya wê bi rêbazeke giştgir heye ku rehendên aborî û civakî yên pirsgirêkê bi hev re li ber çavan bigire.

Têgihiştin di girîngiya komîsyonê de, bi wateya îtîrafkirina wê yekê jî tê ku kiryarên terorîstî ji bo maweyê nîv sedsalê wekî astengekê li pêşiya me derketine, ku enerjiya civakî ya welatê me bikar anîne, asoyê bipêşketinê teng kirine û wîjdan westandine. Lêçûna tiştê bi serê me hatiye, bi bendên budçeyê nayê pîvan. Salên windabûyî û derfet, veberhênanên paşxistî, xerabûna têkiliyên civakî, têkçûna hesta baweriyê û wekî barê herî giran, windakirina canan, barekî giran li ser siyasetê çêkirine.

Bernameyên amadekirî ji bo xurtkirina geşepêdana aborî ya herêmê dê berdewam bin di cîbicîkirina wan de bi biryardarî. Armanca van bernameyan afirandina qada kar a mayînde, bilindkirina asta jiyana welatiyan û belavkirina xweşguzeraniya civakî ye. Bi taybetî, dabînkirina wan derfetan ku ciwanên me bikaribin li wê xaka tê de ji dayik bûne bi hêvî bijîn, hilberînê bikin û paşeroja xwe ava bikin, di karên herî pêşîn ên sereke yên vê rêbazê de ye. Bi vî awayî, armanc jê nehîştina wan şert û mercan e ku koçkirinê dikin neçarî û dabînkirina berdewamiya bipêşketina herêmî ye.

3. Kokên Dîrokî yên Biratiya Tirk û Kurdan û Hiqûqa Biratiyê

Li ser bingeha wê yekê ku pirsgirêk ji wê yekê zêdetir e ku tenê qadeke ewlehiyê be û pir-rehend û pir-alî ye, çareseriya mayînde girêdayî ye bi tunekirina sedemên bingehîn. Bi vî awayî tê danîn ku ne tenê pêwendiya hestyarî ya welatiyên me yên Kurd li welatê me, belkî pêwendiya hestyarî ya wan Kurdan ku li derveyî sînorên me dijîn, ber bi Tirkiyeyê ve ye. Encama bangewaziya dîrok, çand û şaristaniya me ya hevpar, bi awayekî neçarî îradeya paşeroja me ya hevpar e ku li ser bingeha aştî û berjewendiyên hevpar hatiye damezirandin.

Kokên dîrokî yên biratiya Tirk û Kurdan, xwediyê berdewamiyekê ye ku di qaliban de cih nagire. Bajar, rêyên bazirganî, navendên zanistê, nerîta weqf û torên piştevaniya navxweyî, ku ji hewzeya şaristaniya dirêjkirî ya Anatolyayê heta Mezopotamyayê hatine damezirandin; pergaleke jiyana hevpar hilberandine ku bihevrekirina civakên cuda misoger kiriye. Ezmûna dewletdariyê, ku ji Selçûqiyan heta Osmaniyan dirêj bû, ligel mekanîzmayên îdarî ku ewlehî û aramî dabîn dikirin, bi rêya dab û nerîtên yasayî pergala civakî saxlem kiriye. Bazara hevpar, karê hevpar û berpirsyariya hevpar xurt kiriye. Ev kombûn, wê yekê nîşan dide ku biratî; zemîneke hevpar e ku siyaset, yasa û jiyana rojane hildigire.

Tirk û Kurd xwediyê heman cografyayê, welatiyê heman welatî, ser bi heman baweriyê, mîratgirê heman şaristaniyet û çandê, gelên bira û hevçarenivîs in ku bi hev re jiyane.

Ew têgeha li navenda berdewamiya dîrokî ye, hiqûqa biratiyê ye. Ev rêbaz, derî ji bo wan gotaran venake ku cudahiyan dikin hinceta nakokiyê; belkî armanca wê hevsengiyeke civakî ye ku cudahiyan wekî dewlemendiya jiyana hevpar qebûl dike.

Ezmûna bihevrejiyanê, xweşî û êşên hevpar, di bîranîna me ya civakî de tenê wekî raborî namînin. Bi awayê herî xurt dibin derfet û piştevaniya paşeroja me ya hevpar. Têgihiştinek ku êşa yekî ji wan aramiyê ji bo yê din bîne, tu carî nikare di şaristaniya me de cihê xwe bike. Heta ku yekîtî û yekparçeyî misoger nebe, aramî nayê; loma pêwendiyên me yên biratiyê prensîba me ya bingehîn e.

Hemû çîn û tebeqeyên vê cografyayê, Tirk, Kurd, Ereb, Elewî, Sunnî û yên din, razî nînin bi dubarebûna wan êş û nakokiyan ku bi dehan salan e berdewam in. Ew faktora ku civakên niştecihên herêma me bi awayekî mayînde ji hev nêzîk dike, hevpeymaniya destkird nîne; belkî bîranîna dîrokî ya kûr a cografyaya me ye.

Kombûna vê axê, ku şaristaniyet tê de ji dayik bûye, şaristaniyet tevlîhev bûne û bi sedsalan rêgeha derbasbûnê bûye, dê bibe zemîna damezrîner a paşeroja hevpar. Ew nirxên wekhevîxwaz, pirrengîxwaz û azadîxwaz ên ku ji mîrata çandî ya me çavkanî girtine, hêza wê yekê heye ku ew paşeroja naseqamgîr û reşbîn a hewl tê dayîn ji bo herêma me were çandin, pûç bikin.

Xurtkirina hevparîyên manewî û çandî ku yekparçeyiya me ya civakî saxlem dikin, her dem pêdivî bi piştevaniyê heye bi rêya bernameya plankirî û giştgir. Siyasetên perwerdeyê ku veguhastina nirxên me yên hevpar dikin bingeh, stûneke girîng a vê pêvajoyê pêk tînin.

Ew gavên ku ji bo çareseriya mayînde ya pirsgirêkan di warên wekî wekhevî, beşdariya demokratîk, bipêşketina navxweyî, rêza çandî û dadweriya civakî de tên avêtin, wan zemînan diafirînin ku biratî xurt dikin û senaryoyên dabeşker pûç dikin. Rastiya rûkirina cîranên me û gelên bira di cografyaya dilê me de ji bo Tirkiyeyê; hêza rakêşana rû li zêdebûn a welatê me nîşan dide, ku xwediyê şiyana demokratîk a bihêz, derfeta bipêşketina berfireh û pêwendiya dîrokî û çandî ya kûr e.

Di dîroka me ya nêzîk de jî, derbirîna damezraweyî ya biratiya me, di salên xebata neteweyî û di îradeya damezirandina Parlamentoya Tirkiyeyê de derketiye holê. Ew parlamentoya ku di şert û mercên dagirkeriyê de hat damezirandin, bû zemîneke nûnertiyê ku çîn û tebeqeyên civakî yên cuda li ser heman armanca siyasî kom kirin û ezmûneke îradeya neteweyî hilberand ku hizra çarenivîsa hevpar berceste kir.

Ew îradeya ku li Çanakkale, Sakarya û ji damezirandina komarê heta niha bi hev re meşiyaye; ew aqilê siyasî perwerde kiriye ku fikirîna bihevre di nîgeraniyên ewlehiyê û qada azadiyê û kirina dadwerî û xweşguzeraniyê bi armanca hevpar, mumkin kiriye.

Kokên dîrokî yên biratiya Tirk û Kurdan, di lêgerîna îro de ji bo çareseriyê, wekî piştevaniyekê tê nirxandin ku zemîna Parlamentoya Tirkiyeyê xurt dike, xeta meşrûiyetê kûr dike û avakirina zimanê hevpar hêsan dike.

Bingeh ew e ku partiyên siyasî li şûna nîqaşên bê feyde, bi hesta berpirsyariya hevpar tevbigerin û tîşkê bixin ser hêviyên gel. Em nifşê wan in ku di hemû bereyên xebata neteweyî de mil bi mil şer kirine. Pir zelal e ku biratiya Tirk-Kurd-Ereb koda bingehîn a cografyaya me ye. Hevçarenivîsî, bihevre meşîn e di meydanên şer de, di xwêdana eniyê de, di êş û di hêviyê de.

Em dizanin ku bêyî têgihiştin ji Selahedînê Eyûbî û Nûredîn Zengî, em nikarin ji rastiya vê axê têbigihijin. Bêyî têgihiştin ji cewhera karên Sultan Alparslan û Sultan Sencer, em nikarin bigihîjin wateya bihevre meşînê. Hemûyan di serdema xwe de pêşeng û kesayetiyên mezin ên sembola dadwerî, biratî, piştevaniya, hevparî, hevparkirina xweşî û nexweşî, bi kurtî, bihevre meşîna gel bûn.

Îro jî em, neçar in bi spartina wî aqilî ku ji kûrahiya gel hildaye, bi lixwekirina wê îrfana neteweyî, dîrok bi têgihiştina îro serlenû şîrove bikin û paşerojê bi vê îradeyê ava bikin.

Raboriya me ya hevpar qiblenûmaya paşeroja me ya hevpar e.

Armanca paşeroja me ya hevpar, arasteyeke demdirêj hildiberîne ku pêwendiya welatîbûnê xurt dike, yekgirtina civakî mayînde dike û derfet ji bo başbûna wan birînan diafirîne ku terorê vekiriye. Ev armanc, ew çarçoveya damezrîner e ku biratî ji xwastekeke rast derdixe û îradeya bihevrejiyanê dike arasteyeke berbiçav. Berambera wê ya rasteqîn jî di hilberîna projeya hevpar re derbas dibe ku paşeroja hevpar hilbigire.

Projeyên hevpar; ew kar in ku nasname û çîn û tebeqeyên civakî yên cuda li ser heman armancê kom dikin, piştevaniyê derdixin holê û baweriyê saxlem dikin. Bi derxistina yasaya biratiyê, ji bilî başkirina wan birînên ku teror û tundiyê vekirine, xeteke bihêz a yekgirtinê hildiberînin.

Projeyên hevpar; girêdana bernameyên hilberîner ên encama giştgir û pîvanbar bi heman armancê ve ye di warên wekî bipêşketin, perwerde, damezirandin, aboriya navxweyî, jiyana çandî, mekanîzmayên piştevaniya civakî, bajarvanî û şiyana xizmetguzariya giştî ya hevpar.

Di qadeke berfireh de, ji lezkirina bipêşketinê heta bilindkirina kalîteya perwerdeyê, ji xurtkirina aboriya navxweyî heta kûrkirina siyasetên civakî, ew aliyê paşeroja hevpar ku digihîje jiyana rojane, xurt dibe.

Ew nêrînên hevpar ên ku di pêvajoya guhdarkirin û gotûbêja komîsyonê de derketine holê, piştrast dikin ku armanca paşeroja hevpar dema ku bi rêya projeyên hevpar xwedî lê tê derketin, qebûlkirineke civakî ya berfirehtir hildiberîne û yekgirtinê zûtir dike. Bi vî awayî, armanca piştevaniya neteweyî, biratî û demokrasî, diguhere pergala aştiya civakî ya mayînde ku bira paşeroja hevpar geş dike, bi projeyên hevpar tê saxlemkirin û di bin çavdêriya îradeya neteweyî de garantiya damezraweyî bi dest dixe.

4. Qadên hevpar ên lihevkirina wan kesên ku di komîsyonê de guhdarî li wan hatiye kirin

Encamên analîza naverokê ku pişta xwe bi protokolan girêdane, hebûna zemîneke hevpar a bihêz piştrast dikin ku çîn û tebeqeyên cuda yên civakê li ser mijara avakirina aramiya mayînde bi rêya çekdanînê kom dike. Ev zemîna hevpar, wê yekê nîşan dide ku çîn û tebeqeyên cuda di bin îradeya bihevrejiyanê de, li dora yasaya biratiyê û rêbaza guherîna êşa hevpar bo hêviya hevpar û xewna paşerojê, yek digirin.

Yasaya biratiyê, wekî gotarekê nayê dîtin ku tenê di qada keşeke hestyarî de sînordar be; belkî di ronîkirina "Modela Tirkiyeyê" ji bo civakê, wekî çavkaniyeke têgehî ya bihêz kar dike. Di vê çarçoveyê de, yasaya biratiyê, gozarîşt e ji perwerdekirina têgihiştina welatîbûnê li ser bingeha wekheviyê; bicihkirina wî zimanê ku rûmet û şikoyê diparêze, saxlemkirina hesta dadweriyê, avakirina baweriyê bi hêz û girêdana îradeya bihevrejiyanê bi zemîneke damezraweyî ve.

Tekezkirin li ser êşa hevpar, amaje ye bi wê yekê ku êş ne tenê yên yek çînê ne, belkî barek e ku li ser hemû civakê dabeş bûye û tenê bi rêya vê hevparîyê dikare yekîtiyek were hilberandin ku zemîna civakî ya aramî û aştiya mayînde xurt dike. Zemîna hevpar, her wiha wê yekê nîşan dide razîbûna civakî û xwedîderketina civakê ji bo pêvajoyê, lihevkirineke berfireh li ser wê heye; prensîbên beşdarbûn, şefafiyet û giştgirî ji aliyê saziya siyasî, civaka sivîl û navendên akademîk ve bi awayekî bihêz tên piştgirîkirin.

Xaleke din a diyarker di wan nêrînan de ku hatine pêşkêşkirin, ew rêbaza giştgir e ku tekezî li wê yekê dike nabe pêvajo tenê di çarçoveya ewlehî û tunekirina rêxistinê de kar li ser were kirin. Tê çaverêkirin ku rehendên demokratîzekirin, welatîbûna wekhev, misogerîkirina maf û azadiyan û bipêşketina aborî bi hev re li ber çavan werin girtin. Mijareke din ku di maweyê pêvajoyê de pir amaje pê hatiye kirin, daxwazên li ser pêdiviya rêkxistina yasayî, çekdanîn û birêvebirina pêvajoya piştî çekdanînê, ligel mijarên dewleta hiqûqê û demokratîzekirinê bûye.

Girîngiya rehenda navneteweyî û herêmî, ji nêrîna xurtkirina aramiya navxweyî ve ji bo piştgiriya seqamgîriya herêmî û zêdekirina giraniya siyasî ya Tirkiyeyê di lêgerîna dadweriya cîhanî de, wekî hêmaneke temamker a zemîna hevpar tê pêş.

5. Xwefesixkirin PKKyê û çekdanîn

Diyarkirina hilweşandin û çekdanînê ji aliyê yekeyên îstîxbarat û ewlehiyê ve, bi rewşa derveyî sînorên me jî ve, qadeke nîne ku tenê bi wan daxuyaniyan sînordar be ku ji bo raya giştî tên kirin. Eşkere ye ku daxuyanî bi şopandin û piştrastkirinê wate peyda dikin.

Diyarkirina çekdanînê ji aliyê yekeyên îstîxbarat û ewlehiyê ve, bi pîvanên standard ên pîvanbar tê cîbicîkirin. Ev diyarkirin, bi piştevaniya pêvajoyên piştrastkirinê li meydanê, pêşbîniya di warê pergala giştî de misoger dike. Diyarkirina rewşa derveyî sînorên me, pêdiviyek e ku nexşerêya ewlehiyê temam dike.

Rêkxistinên îdarî û yasayî yên têkildarî qonaxa piştî diyarkirinê, pêdiviya wan bi çarçoveyekê heye ku wan valahiyan dabixe ku dibe ku rêkxistin biafirînin. Lezbûna wan gavên ku di arasteya hilweşandin û çekdanînê de tên avêtin, pêdivî bi wê yekê heye rêkxistinên yasayî jî bi heman lezê û bi ronî û pêşbînîkirinê ve werin cîbicîkirin. Lihevkirin ligel civakê (adaptasyon), yek ji warên zehmet e, lê nayê dest jê berdan ên siyaseta çareserîxwaz. Bêdengbûna çekan, bi wateya başbûna xwebixwe ya lawaziyan nayê. Vegerandina wan kesên ku diçin qonaxa bê çek bo nav civakê, pêdiviya wê bi rêbazekê heye ku ziyanê negihîne hesta dadweriyê.

Perwerde, damezirandin, piştevaniya derûnî-civakî, bernameyên bipêşketina navxweyî û hevkariya ligel civaka sivîl, xetên giştî yên vê pêvajoyê pêk tînin. Yek ji taybetmendiyên herî girîng ên pêvajoyê, birêvebirina serkeftî ya derûnnasiya civakî ye.

Her ji destpêkê ve, rêbazek hatiye girtin ku parastina "rûmeta Kurd û şikoya Tirk" kiriye bingeh. Ji ber ku em dizanin ku; zimanek, rûmeta Kurd neparêze, gotarek ku şikoya Tirk bi giringî wernegire, nabe sedema aştiyê, belkî dibe sedema şikestinên nû. Armanca me tenê yekgirtin nîne li ser kêmîneyan hevparî, belkî xurtkirina zemîna herî zêde ya bihevrejiyanê ye.

Bêyî paşguhkirina rastiya terorê, ku bandoreke kûr li ser wîjdana giştî hebûye, bersivdayîna daxwazên maqûl ên hemû çîn û tebeqeyên civakê hatiye bingehgirtin.

6. Pêşniyarên rêkxistina yasayî yên derbarê pêvajoyê de

Rapora komîsyonê wan prensîbên bingehîn radixe ber çavan ku rêberiya pêvajoyên yasadanînê dikin. Di şopandina cîbicîkirinên niha de, bi diyarkirina cihê çavdêriya parlamentoyê û bi awayekî bihêz girêdana qada tevgera îdareyê bi yasayê ve, baweriya civakî zêde dike.

Hêz, ezmûn û pêkhateya nûnertiya parlamentoyê, mertala me ya herî bihêz e li dijî propagandayan. Faktora herî girîng ji bo pûçkirina gavên navxwe û derve, pêkhateya me ya demokratîk a pirrengî ye. Lewma, ne tenê saziya siyasî, belkî hemû çîn û tebeqeyên civakê jî di karên me de beşdar bûne.

Her parlamenterekî me ku di parlamentoyê de kar dike, ji her partî û herêmekê be, bi wê têgihiştinê tevgeriyaye ku li ser navê gelê me beşdarî van xebatan bûne. Erkeke din a girîng a komîsyonê, diyarkirina wê çarçoveya yasayî ye ku wê rewşê bi rê ve dibe ku ligel pêvajoya çekdanîna rêxistinê tê holê. Misogerîkirina avêtina gavan ji bo saxlemkirina piştevaniya neteweyî û biratiya me, bi rêya pêvajoyeke şêwirmendiyê ya bi beşdariya berfireh, xwedî hêza nûnertiya bilind, vekirî û şefaf dibe.

Di vê çarçoveyê de, di encama nirxandina partiyên siyasî yên nav komîsyonê de, derfeta encamdana kar û rêkxistinê di van mijarên jêrîn de çêbûye.

Ew pêşniyarên di raporên pêşkêşkirî bo Komîsyona Yekîtiya Neteweyî, Biratî û Demokrasiyê ji aliyê partiyên siyasî ve hatine, di civînan de ligel nûnerên partiyên siyasî hatine nirxandin. Di encama van civîn û nirxandinan de, li ser pêşniyarên jêrîn lihevkirin hatiye kirin.

6.1. Astenga hestiyar: Çekdanîna rêxistinê

Hestiyartirîn asteng di pêvajoyê de, diyarkirin û piştrastkirina çekdanîna rêxistina terorîst a PKKyê bi hemû hêmanên xwe ve û xwehiloşandina wê ji aliyê yekeyên ewlehiyê yên dewletê ve ye.

Temamkirina pêvajoya diyarkirin û piştrastkirinê bi awayekî rast, tenê bi ragihandina bidawîhatina gefa rêxistina çekdar sînordar nabe, belkî di heman demê de dibe xala destpêkê ji bo cîbicîkirina wê çarçoveya yasayî û siyasî ku rewşa nû pêdivî pê heye.

Pêwîst e mekanîzmaya diyarkirin û piştrastkirinê, bi hevahengî di navbera dezgehên têkildar ên dewletê de; li gorî pîvana objektîv, pîvanbar, şefaf û şayîsteyî çavdêriyê kar bike. Li ser kirina wan rêkxistinên yasayî yên ku di pêvajoya hilweşandina rêxistinê bi hemû hêmanên xwe ve û radestkirin û danîna çekan de pêwîst dibin, têgihiştineke giştî ya hevpar heye.

6.2. Rêkxistinên yasayî yên ji bo xurtkirina yekgirtina civakî

Ji bo misogerîkirina xurtkirina yekgirtina civakî, pêdivî bi rêkxistineke yasayî heye ku taybet be bi armancê, serbixwe û demkî be, ligel çekdanînê pêvajoyê û piştî wê jî bi rê ve bibe.

Tê pêşniyarkirin ku ew yasaya serbixwe ya ligel pêvajoya çekdanînê kar li ser tê kirin, bi radeyekê giştgir be ku encamên pêvajoyê bi temamî ji holê rake û zemîna siyaseta demokratîk xurt bike.

Pêwîst e yasa armanca vegerandina wan takan be bo nav civakê ku çek û tundiyê red dikin. Bidawîanîna mayînde bi çek û tundiyê û kişandina pirsgirêkê bi temamî bo zemîna yasayî û siyasî. Ji vî aliyî ve, nabe yasa tenê ji bo diyarkirin û biryardana li ser rewşa yasayî ya endamên rêxistinê be piştî çekdanînê. Belkî pêwîst e yasa armanca yekgirtina wan kesan be ligel civakê bi awayekî dadwerane, ewle û rast.

Pêwîst e yasa wîjdana giştî û hestiyariyên civakî li ber çavan bigire, û bi awayekî ronî û giştgir be ku warê wê nemîne bi rêya şîroveyê were firehkirin.