Çima piraniya nivîskarên Kurd bi helbestê dest bi nivîsê dikin?

Di nav jiyana wêjeyî ya Kurdan de helbest cihekî taybet digire. Gelek kesên ku dest bi nivîsînê dikin, berî ku çîrokekê an romanekê binivîsin û xwe di cureyên din ên wêjeyê de bi pêş bixin, rêya helbestê hildibijêrin. Hinek ji wan piştî demekê berê xwe didin şêwazên din ên nivîsînê lê hinek jî helbestê wekî qada xwe ya sereke ya afirandinê dibînin. Ev rewş pirsekê derdixe holê: Çima helbest ji bo gelek nivîskarên Kurd dibe pencereya yekem a nivîsînê?

Bêguman, bersiva vê pirsê dê gelek deriyan li pêşiya me veke. Helbest di çanda Kurdî de ne tiştekî wiha ye ku tenê di pirtûkan de bijî; ew di stran, dengbêjî, çîrokên devkî, bîranînên malbatî û gotinên ku ji nifşekî derbasî nifşekî din dibin de heye û bi vê yekê jî hebûna xwe domandiye.

Çanda devkî û rêya nivîsînê

Berî ku helbest di rûpelên pirtûkan de cih bigire, ew di dengê mirovan de dihat gotin. Dengbêjan bi stran û kilamên xwe evîn, şer, koçberî, windabûn, lehengî û serpêhatiyên civakê digihandin guhdaran. Ev vegotin ne tenê ji bo kêfxweşiyê bûn; ew mîna bîra civakî dihatin parastin û deng didan hestên mirovan. Dibe ku girîngiya helbestê di çanda Kurdan de bi vê mîrata devkî re jî pêwendîdar be.

Di civakekê de ku peyv bi deng, rîtm û vegotinê ji devê nifşekî digihîje guhê nifşekî din, helbest nêzîkî jiyana mirovan dimîne. Kesek dikare ji straneke ku ji bav û kalên xwe bihîstiye, ji gotineke ku di bîra wî de maye an jî ji hesteke ku demeke dirêj di hundirê wî de kom bûye, dest bi nivîsînê bike. Bi vî awayî, afirandina helbestê ji pêşerojê qut nabe; ew bi deng û bîranînên ku berî wê hebûn re zindî dimîne.

Ev pêwendî, nayê wê wateyê ku çanda devkî bi tenê helbestvanan diafirîne. Ew dikare bibe wê axê ku tovê afirandinê tê de şîn dibe lê bipêşketina wê hewceyî ezmûna kesane, xwendin, zanîna ziman û lêgerîna hunerî ye. Helbestvan ji mîrata ku digihîje wî sûdê werdigire lê wê tenê dubare nake; ew di hundirê xwe de dihûne, ji nû ve şêwe dide wê û bi hunera xwe ya taybet vediguhêze helbestê.

Gelo êşa dîrokî hejmara helbestvanan zêde dike?

Dema behsa dîroka Kurdan tê kirin, mirov nikare li pêşberî şer, koçberî, cudahî, zextên siyasî û windahiyên ku li ser jiyana gelek nifşan bandor kirine bêdeng bimîne. Ev serpêhatî di bîra civakî de şop hiştine û di gelek berhemên wêjeyî de jî xwe nîşan dane. Ji ber vê yekê, mirov dikare bipirse ka gelo êşa dîrokî yek ji çavkaniyên zêdebûna helbestê ya di nav Kurdan de ye?

Êş dikare mirovan ber bi nivîsînê ve bibe, ji ber ku nivîsîn derfetê dide wan ku tiştên di hundirê wan de kom bûne derxin derve. Dema ku mirov bi windabûnê, dûrbûnê an bêdengiyê re rû bi rû dimîne, carna peyv dibe rêya ku ew ezmûnê ji hundirê xwe derxe û bi derdora xwe re parve bike. Helbest jî bi taybetî dikare hesteke giran di çend rêzikan de hilgire, ji bo vê yekê ew formeke guncav e.

Her wiha divê em vê yekê ji hev cuda bikin: êş dikare bibe çavkaniya helbestê lê êş bi tenê helbestvanan naafirîne. Gelek kes êşê dijîn lê ne hemû wê dikin peyv. Ji bo ku êş bibe helbest, divê helbestvan wê ji ezmûneke kesane derbas bike û bi ziman, wêne, rîtm û ramanê veguherîne hunerê.

Her wiha, heger em dîroka helbesta Kurdî tenê bi trajediya dîrokî rave bikin, em dê beşeke mezin a wê paşguh bikin. Belê, li vir dîrok dikare bandorê li mijarên helbestê bike lê nikare hemû cîhana helbestê di nav xwe de bigire.

Gelo hesteke kesane ya mîna evînê dikare bibe hevpar?

Bi geşbûna weşanê, derketina kovar û rojnameyên Kurdî û beşdariya nifşên nû ya qada wêjeyê, hejmara helbestvanên ku dikaribûn berhemên xwe bigihînin xwendevanan jî zêde bû. Her nifş bi ezmûnên xwe, bi awayê dîtina jiyanê û bi mijarên nû beşdarî bipêşketina helbesta Kurdî bû. Di nav van helbestvanan de, Ehmed Huseynî bi şêwaza xwe ya taybet, bi karanîna ziman, wêne û sembolan cihê xwe girt. Di helbesta wî de, hestên kesane, bîranîn, dûrbûn û êş ji ezmûna jiyana wî derbas bûn û xwendevan jî wan hestan di xwe de nas kirin.

Evîn jî yek ji wan mijarên kevnar e ku her nifş bi awayekî nû vegotiye. Evîna kesekî, dûrbûn, windabûn, dilşikestin û hêviya gihîştina dildar dikarin bibin bingeha helbestekê lê evîn di helbestê de tenê wek hesteke kesane namîne. Dema helbestvan bikare ezmûna xwe bi zimanekî hunerî veguherîne, ew hest ji sînorên jiyana wî derbas dibe û dibe tiştekî ku xwendevan jî dikare di xwe de bibîne û nas bike.

Ev taybetmendî di helbesta Huseynî de jî dikare were lêkolînkirin: ezmûna kesane dema dikeve nav zimanê helbestê, dikare wateyeke firehtir bistîne. Helbestvan dikare ji ber dûrbûna kesekî binivîse lê xwendevan di wê de dûrbûna xwe dibîne; dikare ji evînekê an windabûnekê behs bike lê peyvên wî dighîjin kesên ku ezmûnên wan cuda ne.

Ji ber vê yekê, helbesta Kurdî ne tenê bi êşên civakî tê ravekirin û ne jî bi evîna kesane. Ev her du dikarin di heman berhemê de li hev bên. Carna evîna welat dikare bi evîna kesekî re têkel bibe, carna jî hesteke kesane di bin bandora dîrok û jiyana civakî de wateyeke din bistîne.

Çima hejmara helbestvanan zêdetir xuya dike?

Dema em dibêjin ku di nav Kurdan de helbestvan zêde ne, divê em pêşî ji xwe bipirsin: gelo ev zêdebûn rastiyek e ku bi amarên zelal hatiye piştrastkirin an hestek e ku ji cihê helbestê yê di jiyana me ya çandî de çêbûye? Bêyî amar û lêkolînên ku hejmara helbestvanan bi nivîskarên roman, çîrok û cureyên din ên wêjeyê re bînin ber hev, em nikarin bi dilniyazî angaşt bikin ku helbestvan di nav Kurdan de ji hemû cureyên din ên nivîskaran zêdetir in. Belkî pirsa girîng ne tenê ew e ku helbestvan çiqas in; pirs ew e ku çima helbest di jiyana me ya çandî de ewqas xuya ye û cihê wê ewqas berbiçav e.

Ji bo têgihîştina vê yekê, divê em bala xwe bidin çanda devkî, girîngiya stran û dengbêjiyê û girêdana helbestê ya bi ziman, bîranîn û nasnameyê re. Di çanda Kurdî de, helbest tenê di nav rûpelên pirtûkan de nemaye; ew bi deng hatiye gotin, bi stran hatiye veguhestin û di şahî, kombûn û bîranînên rojane de ev pêvajo domandiye. Ev hebûna berfireh a helbestê ya di jiyana rojane de dibe sedem ku em wê ne tenê wekî cureyekî wêjeyê lê wekî beşek ji jiyana xwe ya çandî bibînin. Ji ber vê yekê, dibe ku helbestvan ne ji hêla hejmarê ve lê bi hebûna xwe ya di qadên cuda yên jiyanê de zêdetir xuya dikin.

Nirxê wêjeyê û cihê jinan ê di helbestê de

Nêzîkbûna helbestê ya bi nirx û jiyana gelê Kurd re, ji vê yekê tê ku ew dikare ziman, bîranîn, evîn û êşê di çend peyvan de bigihîne mirovan lê helbestvanên rastîn tenê hestên xwe nagihînin; ew ji wan hestan zimanekî hunerî diafirînin û serpêhatiya kesane dikin mijarekê ku xwendevan jî dikare xwe di wê de bibîne.

Ji ber vê yekê, nirxê wêjeyê ne bi hejmara nivîskaran lê bi hêza afirîner û nirxê berhemên wan tê pîvan lê dema em li dîroka wêjeya Kurdî dinêrin, divê em bipirsin: Ma hemû dengên afirîner bi heman awayî hatine bihîstin û hemû berhem bi heman baldarî hatine nirxandin? Ev pirs me ber bi mijareke din a girîng ve dibe: Cihê jinên nivîskar û helbestvan di wêjeya Kurdî de li kû ye? Tevî ku jinên Kurd bi nivîsîn û afirandina wêjeyî beşdar bûne, divê em hîn jî lêkolîn bikin ka çi astengî li pêşiya wan hene, çima hinek ji wan kêm tên nasîn û çiqas derfetan dibînin ku dengê xwe bigihînin xwendevanan.

(Nivîs bi tevahî ji fikr û ramanên nivîskar pêk tê. Tora Medyayî ya Rûdawê tenê nivîsê diweşîne.)