Li Rojhilata Navîn gelek kêm milet bi qasî Kurdan pir caran wekî metirsiyekê hatine nîşandan. Ji bo hinek kesan, ew cudaxwaz in. Ji bo hinekan jî terorîst, ajanên hêzên biyanî yan jî ne Misilmanên "rast" in. Gelek kêm kêmîne hem bi awayekî sîstematîk rastî zilmê hatine û hem jî bi berdewamî şaş hatine fêmkirin.
Ev teoriyên komployê ne diyardeyên marjînal ên civakên neaqilane ne. Bi sedsalan e, ew di nav amûrên herî bibandor ên desthilata siyasî de ne. Her gava ku dewlet xwe di bin zextê de hîs dikin, nasname lawaz dibin yan jî krîzên civakî zêde dibin, vegotinên li ser dijminên "navxweyî" û "derve" dertên holê.
Lêkolînên di derûnnasiya civakî de nîşan didin ku mirov gelek caran di demên tirs û nezelaliyê de bipêşketinên siyasî yên aloz bi rêya aktoran û planên veşartî rave dikin. Teoriyên komployê aloziyê kêm dikin. Ew dîrokê vediguherînin nêtê, tesadufan vediguherînin stratejiyê û şerê siyasî jî dikin çîroka hêzeke veşartî.
Pirsgirêka Kurdan ti carî tenê bi hêza leşkerî yan siyasetê nehat meşandin. Ew bi awayekî derûnî hat meşandin. Bi rêya hilberîna berdewam a bêbawerî, guman û vegotinên komployê.
Kurd pir kêm caran wekî civakeke dîrokî ya ku berjewendiyên wê yên siyasî yên rewa hene hatin dîtin. Gelek caran, ew wekî amûrên kesên din hatin nîşandan: yên Brîtanyayê, Amerîkayê, Îsraîlê yan jî torên navneteweyî yên veşartî.
Van vegotinan tenê form neda siyasetê. Wan form da têgihiştinê jî.
Pir nifşan, beşek ji civakê Kurd ne wekî welatiyên asayî, cîran yan jî mirovên wekî xwe dîtin, ew wekî xayînên potansiyel, cudaxwaz yan jî ajanên berjewendiyên biyanî dîtin. Kêmîneyek bi awayekî derûnî veguherî pirsgirêkeke ewlehiyê.
Ev mekanîzma piştî damezirandina Komara Tirkiyeyê bi demeke kurt xuya bû. Serhildana Şêx Seîd a sala 1925an ne wekî encama pirsgirêkeke civakî, olî yan jî etnîk hat şîrovekirin. Di şûna wê de, ew wekî komployeke Brîtanyayê ya li dijî komara ciwan hat pêşkêşkirin. Li pişt vê yekê pirsgirêka Mûsilê û rikeberiya jeopolîtîk a bi Brîtanyayê re hebû. Delîlên dîrokî yên ji bo kontrola rasterast a Brîtanyayê gelekî qels man. Lê armanca siyasî ya vê tawanbariyê eşkere bû: Berxwedana Kurdan rewabûna xwe ji dest da û bû "dijminê navxweyî."
Bi demê re, ev raman bû beşeke navendî ya îdeolojiya dewleta Tirkiyeyê. Piştî rûxîna Împaratoriya Osmaniyan, travmayeke giştî ya jidestdana xakê derket holê. Dewletê dest pê kir ku xwe bi rêya tirsa berdewam a parçebûnê pênase bike. "Dijminê navxweyî" bû bingeheke derûnî ya komarê.
Kurd bi awayekî fermî wekî "Tirkên Çiyayî" hatin binavkirin. Zimanê wan wekî zimanekî rastîn nehat qebûlkirin û wekî zaravayekî xirabûyî yê Tirkî hat pênasekirin. Navên Kurdî hatin qedexekirin. Muzîka Kurdî ji jiyana giştî winda bû. Nêzîkatiya li hemberî Newrozê wekî rîtueleke gumanbar bû. Heta lêkolînên akademîk û tezan jî hebûna nasnameya Kurdan înkar kir.
Kurd ne tenê rastî zilmê hatin; ew ji nû ve hatin pênasekirin, ji nû ve hatin şîrovekirin û bi awayekî derûnî hatin tunekirin.
Hêza rastîn a efsaneafirandina siyasî ev e. Ew ne tenê dijminan diafirînin. Ew ji nû ve formê didin rastiyê bi xwe jî.
Lêkolîn nîşan didin ku vegotinên komployê gelek caran kêmîneyan di heman demê de hem qels hem jî bi awayekî xeternak bihêz nîşan didin. Li aliyekî, kêmîne tên marjînalîzekirin û li aliyê din jî ew wekî metirsiyên cîhanî yên bi bandoreke nedîtî tên pênasekirin. Ev nakokî ne kêmasiyeke pergalê ye. Ew beşek ji mantiqê wê ye.
Bi dehan salan, Kurd hem wekî kêmîneyeke prîmîtîv û hem jî wekî metirsiyeke li ser hemû dewletan hatin nîşandan. Mafê wan ê xwedîbûna berjewendiyên siyasî yên serbixwe bi awayekî birêkûpêk hat redkirin. Di vegotinên neteweperest de, Kurd kêm caran bi serê xwe tevdigerin. Qaşo ew her tim xizmeta kesekî din dikin.
Tawanbariyeke din heta îro form daye têgihiştina li ser Kurdan: Tawanbariya cudaxwaziyê.
Li Tirkiye, Îran, Sûriye û Îraqê, Kurd gelek caran ne wekî welatiyên xwedî daxwazên çandî yan siyasî yên rewa, wekî metirsiyeke li ser yekparçeyiya xaka dewletê tên dîtin. Tewr daxwazên mafên ziman, naskirina çandî yan jî beşdariya demokratîk gelek caran wekî hewldanên veşartî yên ji bo parçekirina welêt tên şîrovekirin. Di encamê de, heta aktîvîzma siyasî ya aştiyane jî zû dibe pirsgirêkeke ewlehiyê.
Ev yek mantiqê derûnî yê vegotinên komployê yên neteweperest derdixe holê. Balkişandin ne li ser daxwazên siyasî yên rastîn e, ew li ser tirsa jidestdana kontrol û yekîtiya neteweyî ye. Kurd ne wekî welatiyekî xwedî maf, wekî "dijminekî navxweyî" yê potansiyel xuya dike ku nêta wî ya rast qaşo qelskirina dewletê ye.
Aliyekî olî yê vê bêrewakirinê jî heye.
Di beşek ji derdorên Îslamîst yan jî neteweperestên olî de, Kurd gelek caran wisa tên nîşandan ku ne "Misilmanên rastîn" in. Yek ji sedeman ev e ku nasnameya Kurdî di dîrokê de ti carî tenê bi rêya olê nehatiye pênasekirin. Civaka Kurd ji zû ve ji aliyê etnîk, çandî û olî ve piralî ye. Di nav Kurdan de Misilmanên Sunî, Elewî, Êzidî, Xiristiyan, Şiî, Yarsan û civakên olî yên din hene. Nasnameya hevpar a çandî û etnîk gelek caran ji cudahiyên olî bihêztir bû.
Lê ev cihêrengî rûbirûyî wan îdeolojiyan dibe ku nasnameyê tenê bi rêya olê yan neteweperestiyê pênase dikin.
Di encamê de, Kurd gelek caran wekî mirovên ku ji aliyê çandî ve gumanbar in, ji aliyê olî ve kêm in yan jî di bin bandora Rojavayê de ne, tên nîşandan. Bi taybetî gava ku tevgerên Kurdan qala demokrasî, mafên jinan, laîktî yan jî piraliyê dikin, nîgarên nû yên dijmin dertên holê. Daxwaza azadiyê êdî bi awayekî siyasî nayê gotûbêjkirin. Ew ji aliyê exlaqî û olî ve tê bêrewakirin.
Bi vî awayî, tawanbariya cudaxwaziyê bi derxistina derveyî olê re dibe yek da ku wêneyekî berfirehtir ê dijmin biafirîne. Kurd hem wekî xayînê dewletê û hem jî wekî metirsiyeke li ser pergala olî xuya dike.
Li Tirkiyeyê, ya ku jê re "karta Ermeniyan" tê gotin jî roleke girîng lîst. Kurd gelek caran bi karkirina bi Ermeniyan yan jî hêzên Rojavayî re ya ji bo têkbirina yekparçeyiya xaka welêt hatin tawanbarkirin. Bîranîna rûxîna Împaratoriya Osmaniyan bi awayekî derûnî li ser kêmîneyan hat sepandin. Daxwazên çandî veguherîn metirsiyeke hebûnî.
Mekanîzmayên wiha li Îranê jî hene. Partiyên Kurdan gelek caran wekî amûrên Amerîkayê, Îsraîlê yan jî servîsên sîxuriyê yên Rojavayî tên pênasekirin. Daxwazên Kurdan ên ji bo xweseriyê ne wekî daxwazên mafên siyasî yan çandî, wekî beşeke planeke jeopolîtîk a li dijî Komara Îslamî tên dîtin.
Li Sûriyeyê, her gava ku di dema şerê navxweyî de komên Kurd bi Amerîkayê re hevkarî dikir, ew gelek caran ji aliyê neteweperestan ve wekî "ajanên emperyalîzmê" dihatin pênasekirin. Lê dema ku aktorên Kurd hewl didan bi awayekî serbixwe bi Şamê re dan û standinê bikin yan bandora Amerîkayê sînordar bikin, yekser gumanên nû derdiketin holê. Loma Kurd di nav valahiyeke siyasî ya berdewam de asê mane. Ji bo hinek kesan, ew ajanên Washingtonê ne. Ji bo hinekan jî cudaxwazên nebawer in.
Tewr aktorên Rojavayî jî gelek caran Kurdan kêmtir wekî kirdeyên siyasî yên serbixwe û zêdetir wekî amûrên jeopolîtîk dibînin.
Ewropa û Amerîka pesnê Kurdan dide lê dema ku mafên Kurdan li pêşiya hevpeymaniyên herêmî dibin astengî dudilî dibe. Hikûmetên Ewropayî bi awayekî eşkere şerê Kurdan ê li dijî DAIŞê, her wiha qurbaniyên Kurdan û daxwazên wan ên ji bo demokrasî, mafên jinan û azadiyê qebûl dikin. Lê hema ku ev daxwaz karibin di pêwendiyên bi Enqere, Bexda yan Tehranê re encamên siyasî çêbikin, ew daxwaz zû pêşîniya xwe ji dest didin.
Ewropa û Amerîka gelek caran dema ku Kurd dimirin heyrana wan in. Lê gava Kurd daxwaza mafên siyasî dikin, ew zû dibin pirsgirêkeke jeopolîtîk.
Dewletên Ewropî li aramî, hevkariya aborî û kontrolkirina koçberiyê digerin. Di vê çarçoveyê de, Kurd gelek caran kêmtir wekî hilgirên mafên rewa û zêdetir wekî têkderekî muhtemel ê pergala herêmî xuya dikin.
Heta hewldanên dawî yên diyaloga siyasî yên li Tirkiyeyê jî, zû pêlên nû yên spekulasyonan ên li ser ajandayên veşartî, bandora biyanî û dan û standinên veşartî yan jî peymanên xiyanetê yên veşartî derxistin holê. Kampên siyasî yên cihêreng efsaneyên xwe diafirînin heta wê radeyê ku civak êdî nikare siyaseteke rastîn û xeyalên siyasî ji hev veqetîne.
Metirsiya rast a teoriyên komployê yên modern ev e. Ew baweriya bi rastiyên ku dikarin bên piştrastkirin têk didin. Siyaset êdî ne wekî pêvajoyeke civakî ya vekirî, ew wekî dika ku ji aliyê hêzên veşartî û peymanên nehênî ve tê kontrolkirin xuya dike. Rastî girîngiya xwe ji dest didin. Hest, tirs û nîgarên dijmin ên giştî serdestiyê li têgihiştina giştî dikin.
Ev vegotin bi tesadufî dernakevin holê. Ew ji aliyê saziyên dewletê, partiyên neteweperest, medyaya îdeolojîk û carinan jî ji aliyê elîtên akademîk ve tên hilberandin û belavkirin. Ji wir, ew bi kûrahî derbasî nav civakê, dibistan, zanîngeh, medyaya civakî, malbat û gundan dibin.
Gava ku zarokek bi salan dibihîze ku zimanê Kurdî tune, gava ku kanalên televîzyonê rojane qala terorîzmê dikin û dema ku siyasetmedar îdia dikin ku Kurd ji bo hêzên biyanî dixebitin, ev yek ji nêrîneke siyasî zêdetir tiştekî diafirîne. Ew dîtineke cîhanî ya hestyarî diafirîne.
Fonksiyona rastîn a vegotinên wiha revîna ji berpirsyariya siyasî ye. Her kesê ku Kurdan wekî beşek ji ajandayeke veşartî dibîne, êdî neçar nabe ku rûbirûyî zilma çandî, qedexeyên ziman, koçberkirina bi zorê, tundiya girseyî yan jî nebûna beşdariya demokratîk bibe. Pirsgirêkên civakî dibin pirsgirêkên ewlehiyê. Kêmîne dibin gumanbar.
Kurd pir kêm caran mîmarên krîzên Rojhilata Navîn bûn. Jinûveavakirina rastîn a herêmê ya ji aliyê polîtîkayên kolonyal, projeyên dewlet-netewe yên otorîter, berjewendiyên enerjiya cîhanî, midaxeleyên navneteweyî û şerê hêzên herêmî ve hat sazkirin.
Bi gelemperî Kurd ne çêkerên vê pergalê bûn. Ew qurbaniyên wê bûn.
Dibe ku trajediya rast a Kurdan ne tenê ew be ku dewleteke wan a serbixwe tune. Dibe ku ew kûrtir be: Di wê rastiyê de ye ku heta îro jî rewabûna hebûna wan tê redkirin.
Civaka ku kêmîneyên xwe dike komplo, di dawiyê de şiyana cudakirina rastiyê ya ji tirsê ji dest dide.
(Nivîs bi tevahî ji fikr û ramanên nivîskar pêk tê. Tora Medyayî ya Rûdawê tenê nivîsê diweşîne.)