لە زانستە سیاسییەکان و سۆسیۆلۆژیای میدیادا، پێوەندیی نێوان دامەزراوە سیاسییەکان و دەزگاکانی راگەیاندن یەکێکە لە دیارترین پێوەرەکانی دیاریکردنی سرووشتی سیستمی حوکمڕانی. لە کاتێکدا لە دیموکراسییە پێگەیشتووەکاندا میدیا وەک "دەسەڵاتی چوارەم" و چاودێر بەسەر دەسەڵاتەوە کار دەکات، لە وڵاتانی جیهانی سێیەم، یان ئەو کۆمەڵگایانەی لە قۆناخی گواستنەوەی دیموکراسیدان، ئەم هاوکێشەیە پێچەوانە دەبێتەوە؛ حیزبە سیاسییەکان میدیا کۆنترۆڵ دەکەن و دەیگۆڕن بۆ ئامرازێکی ستراتیژی بۆ ئاراستەکردنی بڕیاری سیاسی و ململانێ نێوخۆییەکان. ئەمە لە هەرێمی کوردستاندا ئەگەرچی چەندین قۆناخی ململانێی سیاسی تێپەڕاندووە، مەبەستم پێش راپەڕین و دوتریش شەری براکوژی تا قۆناخی پێکهێنانی حکومەتی هاوبەش و دوای پڕۆسەی ئازادی عێراقیش، بەڵام هێشتا ئەم فۆڕمە لە پەیوەندیی میدیا و دەسەڵاتی حیزبیدا بەرۆکی هەرێمی کوردستانی بەرنەداوە.
حیزب میدیا ئاراستە دەکات، یان بە پێچەوانەوە؟
بۆ ئەوەی ئەم دیاردەیە بخەمە قالبێکی زانستییەوە پشت دەبەستم بە چەمکێکی زانستی ئەو بوارە کە پێی دەوترێت کڕیارخوازیی سیاسی یان بریکارایەتی سیاسی (Political Clientelism)، ئەم چەمکە یان تیۆرە روونیدەکاتەوە کە چۆن لایەنە دەسەڵاتدارەکان لەڕێگەی پێدانی ئیمتیازات، پارەدارکردن و پشتگیریی داراییەوە، دڵسۆزیی دەزگاکانی میدیا بۆ خۆیان مسۆگەر دەکەن. لەم مۆدێلەدا، میدیا سەربەخۆ نییە، بەڵکو بەشێکە لە تۆڕێکی بەرژەوەندیی حیزب. کەچی لە هەرێمی کوردستاندا میدیا سنووری تۆڕی بەرژەوەندیی حیزبیی تێپەراندووە خۆیی بۆتە بەدیلی حزب و کاری حیزبی. بۆیە سەیر نییە میدیایێک یان میدیاکارێک بە قەد حیزب و ئەندام سەرکردایەتییەکی حیزب کاریگەری هەبێت لەسەر بڕیاری سیاسی و ئاراستەکردنی ململانێی حیزبی، ئەمە گەیشتووەتە ئاستێک کە کاراکتەرە میدییایەکان نوێنەرایەتیی گوتاری حیزب و سیاسەتی گشتی حیزب بکەن لە بواری حوکمڕانییدا. ؟
لە چەند ساڵی رابردودا تائێستا کەم نین ئەو کاراکتەرە میدیایی و میدیاکارانەی کە بوونەتە وەزیر و ئەندام پەرلەمان چەند پۆستی هەستیاری ناو پڕۆسەی سیاسی لە هەرێمی کوردستاندا، تا ئەو ئاستەی زۆرجار بە چاوی ململانێی میدیایی کاری سیاسی و ململانێی سیاسیش بەرێوە دەبەن. ئینجا سیاسییەکانی ئێمەش کە بەشێکی زۆرییان بە بەرزی و نزمی کاری سیاسی ئەزمونی سیاسیدا تێنەپەریوون زۆر سەرسامن بەو جۆرە فۆڕمەی کە میدیا سەرپەرشتی پلملانێی سیاسی دەکات، ئەمە فۆڕمە لە راستیدا (هەمووی نییە) بەشێکی کاریگەرە لە ئاراستەکردنی ململانێی ئەو بنەبەستە سیاسییەی کە ئێستا هەیە لە نێوان یەکێتی و پارتی و ئینجا لایەنەکانی تری ناو کایەی دەسەڵات و ئۆپۆزسیۆنیش لە هەرێمی کوردستان.
کاتێک میدیا دەبێتە گۆڕەپانی جەنگ
لە هەرێمی کوردستاندا، پێوەندی نێوان حزب و میدیا پێشڤەچوونێکی خێرای بەخۆوە بینیوە، بە جۆرێک کە لە "میدیای حزبیدا" کورت نابێتەوە، بەڵکو جۆرێک لە "جەمسەرگیریی توندڕەوی میدیایی" (Media Polarization) هاتووەتە کایەوە. ئەم دۆخە لە ڕێگەی چەند ڕەهەندێکەوە دەتوانرێت دەرکی پێبکرێت.
• دەرکەوتنی میدیای سێبەر (Shadow Media): لە پاڵ میدیا فەرمییەکانی حزبدا، دەیان کەناڵ، ماڵپەڕ و پەیج دروستکراون کە لەسەر کاغەز سەربەخۆن، بەڵام لەژێرەوە بە پارەی گشتی و حزبی بەڕێوەدەچن. ئەرکی ئەم میدیایانە تێکشکاندنی ناوبانگی نەیاران، بڵاوکردنەوەی پڕوپاگەندە و دروستکردنی شەڕی دەروونیی و زۆرجاریش هەواڵی ناراستە، بۆ ڵیدان لەو ئامانجانەی بۆیان دیاری کراوە، کاریگەری ئەو فۆڕمە لە میدیا زۆر زۆرە لەسەر ئەو دۆخە سیاسییەی کە ئێستا لە هەرێمی کوردستاندا بەرۆکی پڕۆسەی سیاسی گرتووە زیانێکی زۆری لە قەوارەی سیاسی هەرێمی کوردستاندا داوە.
• سوپا ئەلیکترۆنییەکان (Electronic Armies): سۆشیال میدیا (فەیسبووک، TikTok، تێلێگرام) بووەتە چەکی سەرەکیی ململانێی حزبەکان لە کوردستان. ئەم سوپا ئەلیکترۆنیانە ترێندەکان (Trends) ئاڕاستە دەکەن، هێرش دەکەنە سەر کەسایەتییە بە ئامانجگیراوەکان، بە جۆرێک کە پانتایی گفتوگۆی عەقڵانی لە کۆمەڵگەدا بچووک کردۆتەوە، بە جۆرێک کە زۆر ئەستە کەسێک یان هاوڵاتیەکی ئاسایی راست و ناراست لە یەکتر جیابکاتەوە.
• میدیا وەک دروستکەری بڕیاری سیاسی: لە زۆر حاڵەتدا لە کوردستان، میدیا و سۆشیال میدیا تەنها ڕەنگدانەوەی کێشەکان نین، بەڵکو خۆیان قەیرانەکە قووڵ دەکەنەوە. فشاری سۆشیال میدیا و هاندانی بەردەوام وا لە سەرکردە سیاسییەکان دەکات کەمتر بەرەو سازان و ڕێککەوتن بڕۆن، چونکە دەترسن لە میدیادا وەک "دۆڕاو" یان "لاواز" نیشان بدرێن. بەم شێوەیە، میدیا دەبێتە ئاڕاستەکەری بڕیاری سیاسی و داڕێژەری جۆری ململانێکان.
دەرەنجامە نەرێنییەکانی ئەم دۆخە لەسەر پڕۆسەی سیاسی و حوکمڕانی لە هەرێمی کوردستان
پشتگیرییکردنی دارایی و ئایدۆلۆژیی میدیا لەلایەن حزبەکانەوە لە کوردستان، چەندین لێکەوتەی مەترسیداری دروستکردووە:
1. بێمتمانەیی گشتی: بەشیکی زۆری هاووڵاتیان متمانەیان بە ڕاستگۆیی دەزگا ڕاگەیاندنەکان نەماوە، ئەمەش وایکردووە تەنانەت لە کاتی قەیرانە نیشتمانییەکانیشدا (وەک تەندروستی یان ئەمنی) گوتاری فەرمی حکومەت باوەڕی پێنەکرێت.
2. شێواندنی وشیاریی کۆمەڵایەتی: لە جیاتی هۆشیارکردنەوەی خەڵک لەسەر مافە سەرەکییەکانیان (بژێوی، دادپەروەری، یاسا)، میدیاکان خەڵکیان بە گەڕەلاوژێ و ناکۆکییە لاوەکییەکانی نێوان باڵ و حزبەکانەوە سەرقاڵ کردووە.
3. پەکخستنی دامەزراوەکان: ململانێی میدیایی حزبەکان زۆرجار کارەکانی حکومەت و پەرلەمانی پەکخستووە، چونکە گوتاری میدیایی حزبەکان ڕێگر بووە لە دروستبوونی کۆدەنگیی نیشتمانی.ح
لە راستیدا، مۆدێلی میدیا لە هەرێمی کوردستان پێمان دەڵێت کە تەکنەلۆژیا و ئامرازە نوێیەکانی ڕاگەیاندن (سۆشیال میدیا) لە جیاتی ئەوەی ببنە هۆکارێک بۆ ئازادی و دیموکراسی، لەلایەن هێزە سیاسییە کڕیارخوازەکانەوە پاوەن کراون (Monopolized). ئەمەش وایکردووە میدیا لە جیاتی ئەوەی ئامرازێک بێت بۆ چاودێریکردنی دەسەڵات و ئۆپۆزسیۆن، ببێتە "قەڵغان و شمشێر" بۆ پاراستن و سەپاندنی ئاڕاستەیەکی سیاسی کە بەهیچ جۆرێک خزمەت بە پرسە نیشتمانییەکان و کۆدەنگی سیاسی ناکات؛ ئەو بنبەستەی سیاسییەی ئێستا هاتۆتە پێشەوە بەشێکی زۆری پەیوەستە بە لێکەوتەی ململانێ و گوتاریی میدیاییە دژی یەکتر، کە وایکردووە برینی ململانێکان قوڵتر بن، بە تایبەت لە نێوان پارتی و یەکێتی کە دواجار ئەستەم بێت بۆ سیاسییەکان یان دانوستاندکارانی سیاسی کە ئەو کەلێنە پڕ بکەنەوە.