پارتی گەلی كۆماری (جەھەپە)، حیزبە سۆشیال دیموكراتەكەی توركیا و حیزبەكەی ئەتاتورك لەبەردەم قورسترین تاقیكردنەوەی سیاسیدایە. ئەو دیمەنانەی ئەمڕۆ لە گۆڕەپانی سیاسیی توركیادا دەبینرێن؛ ناتوانین نە بە بڕیارەکانی دادگا و نە تەنها بە ململانێی ناوخۆییەکانی پارتەکان روونی بکەینەوە. بۆ تێگەیشتن لەوەی چۆن جەھەپە، كە گەورەترین پارتی ئۆپۆزیسیۆنی تورکیایە، توانای بەدەستهێنانی دەسەڵاتی ھەبوو، هەنگاو بە هەنگاو خرایە ناو ئەم گێژاوە سیاسیەوە، پێویستە رووكەشانە نەڕوانینە بەرھەمە میدیاییەكان. پێویستە سیناریۆكانی پشتی ئەم بابەتە شرۆڤە بكەین.
وەكو داشی دامە و شەترەنج، بۆ ئەوەی دەست بە یارییەكە بكەین، پێویستە پێشوەختە بەردەكان لە شوێنی خۆیان دابنێین، هەر لە بەربەستە یاساییەکانی بەردەم ئەردۆغانەوە بۆ دووبارە ھەڵبژاردنەوەی، تاوەکو دەگاتە رۆڵی نوێی کەمال کلچدارئۆغڵو لەم هاوکێشەیەدا.
بەربەستی یاسایی بەردەم ئەردۆغان و رێژەی یاسایی
لە ماددەی 116 و ماددەی 101ی دەستووری توركیا بە روونی ئاماژە بەوە كراوە، کەسێك دەتوانێت دوو خول بە سەرۆكکۆمار هەڵبژێردرێت. رەجەب تەیب ئەردۆغان ئێستا لە خولی دووەمی سەرۆكایەتیدایە؛ واتا ئەردۆغان لە ھەڵبژاردنی داھاتوودا ناتوانێت بەربژێر ببێتەوە. بەڵام تاوەکو وادەی دیاریكراوی ھەڵبژاردن، كە دوو ساڵی ماوە (بڕیارە لە 2028دا بكرێت)، لەڕێگەی ھەڵبژاردنێكی پێشوەختەوە ئەردۆغان دەتوانێت دووبارە ببێتەوە بە سەرۆككۆمار. بۆ هەڵبژاردنی پێشوەختەش پێویستە پەرلەمانی تورکیا پرۆژەبڕیاری تایبەت بە ھەڵبژاردن بە زۆرینەی دەنگ تێپەڕێنێت.
بۆ تێپەڕاندنی ئەم پرۆژە بڕیارەش، پێویستە 3 لەسەر 5ی کۆی ئەندامانی پەرلەمان، واتە 360 پەرلەمانتار بە (بەڵێ) دەنگ بدەن. ژمارەی كورسییەكانی هاوپەیمانیی کۆمار (ئاک پارتی و مەهەپە) 321 كورسییە. واتە، بۆ ئەوەی دەسەڵاتی ئەردۆغان بەردەوام بێت لەڕووی یاساییەوە، بە دڵنیاییەوە پێویستی بە دەنگی لانیکەم 39 پەرلەمانتاری دیكە هەیە. لەم دۆخەی ئێستادا ھاوپەیمانیی كۆمار بۆ ھەڵبژاردنی پێشوەخت ئامادە نییە. كەی ئامادە دەبێت؟
گورزی یەكەم: دوورخستنەوەی بەهێزترین بەربژێر و دامەزراندنی قەیووم
لە دوو ھەڵبژاردنی شارەوانییەكاندا ئەکرەم ئیمامئۆغڵو، بەربژێری جەھەپە توانیی متمانەی زۆرینەی دەنگدەران لە ئیستەنبووڵ بەدەستبهێنێت و ببێتە سەرۆكی گەورە شارەوانیی ئیستەنبووڵ. ئەستێرەی بەختی ئیمامئۆغڵو بەردەوام لە درەوشانەوەدا بوو، تاوەکو گەیشتە ئەوەی جەھەپە لە دوایین كۆنگرەی خۆیدا ئیمامئۆغڵویان بە بەربژێری سەرۆكکۆماری توركیا ناوبرد. ئەنجامی راپرسییەكان ئاماژەیان بەوە دەكرد كە ئەگەری سەركەوتنی ئیمامئۆغڵو لە ھەڵبژاردنەكاندا زۆر بەھێزە. ئەردۆغان 17ی كانوونی دووەمی 2025 لە گوتارێكیدا گوتی، "تووری گەورە وا لە نێو توورەگە دایە". ئەردۆغان بەم گوتارە مێتافۆرەی رووی دەمی لە جەھەپە و ئیمامئۆغڵو بوو. ئیمامئۆغڵو لە وەڵامی ئەم گوتارەی ئەردۆغان دا گوتی، "بەڕێز سەرۆككۆمار، ئەو توورەگەیەی لە پشتت ھەڵتگرتووە، قورسە؛ پێویستە چیدی نەیكەیتە بارگرانی لەسەر شانت، فەرموو خۆت رادەستی ویژدانی گەلەكەت بكە لەسەر سندووقی دەنگدان." بە جۆرێك لە جۆرەكان جەھەپە و ئیمامئۆغلو بە غروری سەركەوتنیان لە دوایین ھەڵبژاردندا تەحەدای ئەردۆغان و ھاوپەیمانی كۆمارییان دەكرد بۆ ئەنجامدانی ھەڵبژاردنێكی پێشوەختە؛ بەڵام ئەردۆغان بە درێژایی مێژووی سیاسیی خۆی نەچووەتە نێو ھیچ ھاوكێشەیەكی سیاسیەوە گەرەنتی سەركەوتنی لێ بەدینەكردبێت.
دوو مانگ دوای گوتارەكەی ئەردۆغان، دەمەوبەیانییەك ئیمامئۆغڵو بە تۆمەتی "گەندەڵی"، "ھاوكاریكردنی پەكەكە" و "دورستكردنی رێكخراوی تاوانكاری" لەلایەن پۆلیسەوە دەستبەسەر كرا و رۆژی 23ی ئاداری 2025یش بڕیاری دەستگیركردنی بۆ دەركرا و رەوانەی گرتوخانەی سیلیڤری كرا لە ئیستەنبووڵ. زیندانیکردنی ئەکرەم ئیمامئۆغڵو و ئیفلیجکردنی لەڕووی سیاسییەوە، نەک تەنها ئامانجی دوورخستنەوەی رکابەرێک بوو، بەڵکو ئامانجی شکاندنی بڕوای "دەتوانین بیبەینەوە" بوو لەناو جەماوەری ئۆپۆزیسیۆندا. راستەوخۆ دوای ئەمە، گورزێکی گەورە بەر ئیستەنبووڵ کەوت، کە دڵی لۆجستی و سیاسیی پارتەکەیە. لە 2ی ئەیلوولی 2025دا، بە بڕیاری دادگا سەرۆكی لقی جەھەپە لە ئیستەنبووڵ ئۆزگور چەلیک لە کار لادرا و لەبری ئەو گورسەل تەکین بە یاوەریی پۆلیس وەک "قەیووم" دەستبەكاربوو.
"چەككردنی" رێکخستنەكانی جەھەپە لە ئیستەنبووڵ سەرقاڵكردنیان بە بابەتی دۆسیەكانی دادگا و ململانێی نێوخۆیی وایكرد جەھەپە دووربكەوێتەوە لە گوتاری ھەڵبژاردنی پێشوەختە.
"ھەڵوەشاندنەوەی رەها" و گەڕانەوەی کلچدارئۆغڵو
ئێوارەی رۆژی پێنجشەممە (21ی ئایاری 2026)، 36ـەمین دادگای ئەنقەرە، بڕیارێکی وەک رێکاری خۆپارێزی دەرکرد و 38ـەمین کۆنگرەی ئاسایی جەهەپەی بە "پووچەڵ و بێکاریگەر" لە قەڵەم دا كۆتایی بە دەسەڵاتی ئۆزگور ئۆزەل هێنا. کەمال کلچدارئۆغڵوی سەرۆكی پێشووی جەھەپەی كردەوە بە سەرۆكی پارتەكە. گەڕانەوەی کلچدارئۆغڵو بۆ سەر کار لەڕێگەی دادگاوە، گەورەترین بۆمبە کە دەسەڵات خستوویەتییە ناو پارتی سەرەکیی ئۆپۆزیسیۆنەوە. دەسەڵات توانیویەتی درزەکانی نێوان "گۆڕانخوازان" (بەرەی ئۆزەل/ئیمامئۆغڵو) و (لایەنگرانی کلچدارئۆغڵو) بشکێنێت و جەهەپە پەلکێشی شەڕێکی ناوخۆیی بکات.
لێکەوتەکانی بوونی کلچدارئۆغڵو بە سەرۆكی جەھەپە بە شێوەیەکی کردەیی یان یاسایی لەم قۆناخەدا:
1. توڕەیی، دڵشکان و دابەشبوونێکی قووڵ لەناو جەماوەری پارتەکەدا دروست دەکات.
2. رەوایەتیی سیاسی و هێزی ناوخۆیی پارتەکە بۆ ئیمامئۆغڵو و ئۆزەل سفر دەکاتەوە.
3. دەبێتە هۆی ئەوەی جەهەپە تەواوی وزەی خۆی نەک لە دژی دەسەڵات، بەڵکو بۆ ململانێی ناوخۆیی لەسەر کورسی و کۆنگرە خەرج بکات.
سیناریۆکانی هەڵبژاردنی پێشوەختە: جڵەو بە دەستی کێیە؟
ئۆزگور ئۆزەل بە درووشمی "ئەگەر بژێوی نەبێت، هەڵبژاردن هەیە" بانگەشەی بۆ ئەنجامدانی هەڵبژاردنێكی پێشوەختە لە پاییزی 2026دا دەكرد. لە كاتێكدا كە دەسەڵات لەم بارودۆخەدا ئامادە نەبوو بچێتە سەر سندووقەکانی دەنگدان، بەڵام بە بڕیاری ھەڵوەشاندنەوەی رەها، جەهەپەیەک کە بێ سەرکردە ماوەتەوە، لە ناوخۆدا دابەشبووە و بەهێزترین کارەکتەرەکانی (وەكو ئیمامئۆغڵو و ئۆزەل) پەراوێزخراون، ئیتر هێزی ئەوەی نەماوە دیاریكردنی كاتی هەڵبژاردن بەسەر دەسەڵاتدا بسەپێنێت.
ھەڵبژاردنی پێشوەختە بۆ ئاكپارتی و ھاوپەیمانیی كۆمار بۆ پێش بەرواری ھەمواری دەستوور پێویستە. مەبەست لەم قسەیەم ئەوەیە ئەردۆغان لە دوایین خولی سەرۆكایەتیی خۆیدایە، بەڵام لە ھەڵبژاردنی داھاتوودا ئەگەر لە كاتی دیاریكراودا بكرێت كە بڕیارە 2028 بێت، ئەردۆغان ناتوانێت دووبارە خۆی بەربژێر بكاتەوە. بۆ ھەمواری دەستووری توركیا پێویستی بە كاتە، بۆیە لەپێناو درێژكردنەوەی ماوەی سەرۆكایەتییەكەیدا بەر لە ھەمواری دەستوور، ھەوڵ بۆ ئەنجامدانی ھەڵبژاردنی پێشوەختە دەدەن. ئەوەش بەپێی پێشبینییەكان، رەنگە بكەوێتە بەھاری ساڵی داھاتوو (2027). ئەردۆغان لە لایەك خەریكی ریفۆرمە لە كایەكانی ئابووری، دادگا و سیاسەتی نێودەوڵەتیدا و لە لایەكی دیكە پرۆسەی ئاشتی لەگەڵ ئۆجەلان و پەكەكە بەڕێوەدەبات. ئەو كاتەی ھەوڵەكانی ئەردۆغان بە ئاراستەی ویستی خۆی سەركەوت، بڕیاری ھەڵبژاردنی پێشوەختە دەدات. لە ھەنگاوی داھاتووشیدا پرسی ھەمواری دەستوور دەھێنێتە نێو رۆژەڤی توركیا، تاوەکو زۆرترین دەنگی لایەنەكانی، بە كوردیشەوە، بۆ كۆبكاتەوە. ئەگەر پشێویی ناو جەهەپە قووڵتر بێت لەوەی چاوەڕوان دەکرێ، دەسەڵات بەبێ ئەوەی هیچ دەرفەتێک بدات بە ئۆپۆزیسیۆن بۆ خۆکۆکردنەوە، بە ئەگەرێكی زۆر دانوستاندن لەگەڵ پارتەکانی دیكەی پەرلەمان (ئیی پارتی، دەم پارتی) دەکات بۆ گەیشتن بە رێژەی یاسایی دەرچوواندنی پڕۆژە بڕیاری ھەڵبژاردنی پێشوەخت لە تشرینی دووەمی 2026دا. ئەگەر پرۆسەی ئاشتی لە توركیا بەپێی خواستی گەلی كورد بمەشێ (بەڕێوەبچێت)، بە ئەگەرێكی زۆر دەنگدەرانی كورد لە چوارچێوەی ئەم ھەوڵە كۆدەبنەوە و دەنگی بۆ دەدەن. بابەتی زمانی كوردی و گۆڕینی چەند ماددەیەكی نێو دەستوور زۆرترین فۆكەسی لەسەرە. ئەگەر ئەردۆغان لە داھاتوودا بگاتە سازانێك لەگەڵ حیزبە كوردییەكان، بە ئەگەرێكی زۆرەوە رێژەی یاسایی تەواو دەكات و دەستووری توركیا ھەموار دەكاتەوە. بەربەستی بەردەم خۆ بەربژێرکردنەوەشی نامێنێت.
دواجار، ئەوەی ئەمڕۆ لە تورکیادا دەگوزەرێت، تەنها شەڕی کۆنترۆڵکردنی پارتێکی ئۆپۆزیسیۆن نییە، بەڵکو هەوڵێکی ئەندازیاریی پێشوەختەیە بۆ داڕشتنەوەی نەخشەی سیاسیی وڵات بۆ دەیەی داهاتوو. ئەردۆغان بە هێنانە دەرەوەی "توورە گەورەکان" لەنێو تورەگە، نەک تەنها بەهێزترین رکابەری خۆی (ئیمامئۆغڵو)ی لە هاوکێشەکە دوورخستەوە، بەڵکو جەهەپەشی تووشی قەیرانێکی قووڵی شەرعییەت کرد. بەڵام لە یاریی شەترەنجی سیاسەتدا، هەمیشە حساباتەکانی سەر کاخەز و ناو دادگاکان لەگەڵ واقیعی ناو شەقامدا یەک ناگرنەوە. گەڕانەوەی کڵچدارئۆغڵو بە بڕیاری دادگا، رەنگە لەسەر بنەمای بیركاری و ئالگۆریتمی سیاسی، دەستی دەسەڵات بۆ هەڵبژاردنی پێشوەختە لە کاتی دڵخوازی خۆیدا بەھێز بکات، بەڵام پرسیارە سەرەکییەکە لێرەدا ئەوەیە: ئایا کۆمەڵگایەک کە ویژدانی سیاسیی بریندار کراوە و دەنگەکانی لە رێگەی قەیووم و بڕیارە یاساییەکانەوە بێبەها کراون، لەسەر سندووقی دەنگدان بەو شێوەیە رەفتار دەکات کە ئەندازیارانی ئەنقەرە پلانیان بۆ داناوە؟ مێژووی تورکیا نیشانی داوە کە هەندێک جار، گەورەترین تڵپ و سوپرایزەکان، لەناو توورەگەی ویژدانی گەل خۆیدا حەشار دراون.