Erbil(Rûdaw) - İran’ın yurtdışındaki varlıkları onlarca yıldır farklı Amerikan yönetimleri döneminde donduruldu, kısmen serbest bırakıldı ve yeniden bloke edildi. Yaptırım sistemi zamanla katmanlı hale geldi; her dönemde yeni hukuki mekanizmalar eklendi ancak eskileri kaldırılmadı.
İran’ın 2026 anlaşmasından ne elde edebileceğini anlamak için bu sürecin geçmişine bakmak gerekiyor.
1979 – İlk büyük dondurma kararı (Carter dönemi)
ABD’nin Tahran Büyükelçiliği baskını ve rehine krizinin ardından dönemin ABD Başkanı Jimmy Carter, 12170 sayılı başkanlık kararnamesini imzalayarak yaklaşık 8 milyar dolarlık İran varlığını dondurdu.
Bu paranın küçük bir bölümü 1981’deki Cezayir Anlaşması kapsamında serbest bırakıldı, ancak geri kalanı İran’ın bugünkü dondurulmuş varlıklarının temelini oluşturdu.
2012-2018 – “Maksimum Baskı”nın ilk evresi
İran’ın nükleer programını hızlandırmasıyla birlikte ABD ve Avrupa Birliği:
- Petrol ihracatına,
- İran Merkez Bankası’na,
- SWIFT sistemine erişime
sert yaptırımlar uyguladı.
Çin, Hindistan, Japonya ve Güney Kore gibi İran petrolü alan ülkeler ya alımları azaltmak ya da ödemeleri yerel para birimleriyle yapmak zorunda kaldı. Bu durum İran’ın milyarlarca dolarının bu ülkelerde birikmesine ancak kullanılamamasına yol açtı.
2015 – Nükleer Anlaşma (JCPOA)
2015’te imzalanan nükleer anlaşma kapsamında İran’ın 100 milyar dolardan fazla dondurulmuş varlığına yeniden erişim sağlaması öngörüldü.
Ancak Obama yönetimine göre İran’ın fiilen kullanabildiği miktar yaklaşık 50 milyar dolar oldu.
2018 – Yeniden dondurma (Trump dönemi)
ABD Başkanı Donald Trump’ın JCPOA’dan çekilmesinin ardından yaptırımlar yeniden devreye sokuldu ve İran’ın erişebildiği varlıklar tekrar bloke edildi.
2023 – Kısmi serbest bırakma (Biden Dönemi)
Tutuklu takası anlaşması kapsamında Joe Biden yönetimi, Güney Kore’de tutulan 6 milyar dolarlık İran fonunun Katar’daki sınırlı hesaplara aktarılmasına izin verdi.
Ancak İran bu parayı yalnızca:
- Gıda,
- İlaç,
- İnsani ihtiyaçlar
için kullanabiliyordu.
7 Ekim sonrası yaşanan gelişmelerin ardından bu fonlar yeniden kısıtlandı.
2026 – Savaş ve yeni yaptırımlar
2026 Şubatında başlayan ABD ve İsrail saldırıları sonrası İran’a yönelik:
- Yeni yaptırımlar,
- Deniz ablukaları,
- Finansal kısıtlamalar
uygulamaya konuldu.
İran’ın paraları nerede?
╔═══════════════╦══════════════════════════╦══════════════════════════════╗
║ Ülke / Bölge ║ Tahmini Miktar ║ Durum ║
╠═══════════════╬══════════════════════════╬══════════════════════════════╣
║ Çin ║ En büyük paylardan biri ║ Bloke / sınırlı ║
╠═══════════════╬══════════════════════════╬══════════════════════════════╣
║ Hindistan ║ Petrol gelirleri ║ Kısıtlı erişim ║
╠═══════════════╬══════════════════════════╬══════════════════════════════╣
║ Güney Kore ║ 6 milyar dolar ║ Katar’a aktarıldı ║
╠═══════════════╬══════════════════════════╬══════════════════════════════╣
║ Katar ║ 6 milyar dolar ║ Sadece insani kullanım ║
╠═══════════════╬══════════════════════════╬══════════════════════════════╣
║ Avrupa ║ Çeşitli hesaplar ║ Finansal kısıtlama altında ║
╚═══════════════╩══════════════════════════╩══════════════════════════════╝
```
Toplam miktarın 40-50 milyar dolar arasında olduğu tahmin ediliyor. Çin’deki hesaplar ve tartışmalı diğer varlıklar dahil edildiğinde rakamın 100 milyar doların üzerine çıktığı belirtiliyor.
2026 Anlaşması Ne Getiriyor?
Anlaşma iki aşamadan oluşuyor:
1. Ön Mutabakat (MOU)
Bu aşamada:
- Katar’daki 6 milyar doların serbest bırakılması,
- İran’a sınırlı petrol ihracatı kolaylığı sağlanması
bekleniyor.
2. Nihai Anlaşma
Asıl büyük varlıkların serbest bırakılması ise:
- İran’ın nükleer yükümlülüklerini yerine getirmesine,
- Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı’nın doğrulamasına
bağlı olacak.
Petrol ve SWIFT yaptırımlarının tamamen kaldırılması da ancak nihai anlaşmadan sonra mümkün olacak.
İran ne kazanacak?
İlk aşamada İran’ın kesin olarak elde etmesi beklenenler:
- Katar’daki 6 milyar dolar,
- Ekonomiyi ayakta tutacak sınırlı petrol geliri
olarak görülüyor.
Ancak Çin, Hindistan ve Avrupa’daki büyük varlıkların önemli bölümü nihai anlaşmaya kadar bloke kalacak.
En büyük risk
Tahran açısından en büyük risk, savaşın sona ermesine rağmen büyük miktardaki varlıkların yıllarca serbest bırakılmaması.
Bu durum, İran’ın yükümlülüklerini yerine getirdiği ancak beklediği ekonomik rahatlamayı tam anlamıyla göremediği 2015 sonrası dönemin tekrarı olarak değerlendiriliyor.