Erbil (Rûdaw) - ABD Başkanı Donald Trump’ın, İran Dini Lideri Ali Hamaney’in öldüğünü duyurmasının ardından gözler İran Anayasası’na çevrildi. Anayasada "liderin öldürülmesi" senaryosu açıkça geçmese de, ölüm veya görevini yapamaz hale gelmesi durumunda izlenecek yol haritası net bir şekilde belirlenmiş durumda.
İran İslam Cumhuriyeti Anayasası’na göre "Rehber" (Dini Lider), ülkenin en üst siyasi ve dini otoritesi konumunda.
Ali Hamaney’in akıbetine dair iddiaların ardından, Tahran’da yetki devrinin nasıl gerçekleşeceği ve yeni liderin nasıl belirleneceği konusu gündeme geliyor.
Seçim mekanizması: Uzmanlar Meclisi (Meclis-i Hubregan)
İran Anayasası’nın 107. maddesine göre Dini Lider, Uzmanlar Meclisi (Meclis-i Hubregan) tarafından seçilir.
Bu meclis, aynı zamanda lideri görevden alma yetkisine de sahiptir. Bir kişinin lider seçilebilmesi için Uzmanlar Meclisi üyelerinin üçte ikisinin oyunu alması şarttır.
Uzmanlar Meclisi, halk tarafından seçilen 88 din bilgininden oluşur. Her eyalet, nüfusuna göre bu mecliste temsil edilir.
Örneğin Tahran 16, Razavi Horasan ve Huzistan 6’şar, İsfahan, Doğu Azerbaycan ve Fars eyaletleri ise 5’er sandalye ile en güçlü temsil oranına sahiptir.
Ancak adayların bu meclise girebilmesi için önce Anayasayı Koruyucular Konseyi tarafından onaylanması gerekir. İlginç bir döngü olarak; bu konseyin üyelerinin yarısı bizzat Dini Lider tarafından atanmaktadır.
Dini Liderin sınırsız yetkileri
Anayasanın 110. maddesi, Dini Lideri devletin tüm mekanizmalarının üzerinde konumlandırır.
İşte o yetkilerden bazıları:
* İran’ın iç ve dış genel politikalarını belirlemek ve denetlemek.
* Silahlı kuvvetler başkomutanlığı.
* Savaş ve barış ilanı, genel af çıkarma yetkisi.
* Referandum kararı alma.
* Yasama, yürütme ve yargı güçlerini denetimi altında tutmak.
* Yürütme, yasama ve yargı organları arasındaki sorunları ve anlaşmazlıkları çözmek.
* Cumhurbaşkanının görevine başlama emrini onaylamak ve gerekli gördüğünde onu görevden almak.
* Yargı Erki Başkanı'nı atamak.
* Tüm askeri ve emniyet komutanlarını atama ve görevden alma yetkisini kullanmak.
* Anayasayı Koruyucular Konseyi’nin dini (fıkıh) üyelerinin yarısını atamak.
* Devlet radyo ve televizyon kurumu başkanını tayin etmek.
* Düzenin Maslahatını Teşhis Konseyi’nin başkanını ve üyelerini belirlemek.
* Vakıflar, Hac ve Ziyaret, Kültür Teşkilatı ile Şehitler ve Gaziler Vakfı gibi kritik kurumların başkanlarını atamak.
* Ülkedeki 16 stratejik dini, ekonomik ve kültürel kurumun başkan ve yöneticilerini doğrudan atamak.
* Ülkenin temel ekonomik kaynakları ve jantları üzerinde mutlak yetki sahibi olmak.
* Mahkumlar için genel veya özel af kararnamesi çıkarmak.
Liderlik kriterleri: Fıkıh ve siyaset
Anayasanın 109. maddesine göre bir lider adayında şu üç temel vasıf aranır:
* Her türlü fıkhi konuda hüküm verebilecek düzeyde dini uzmanlık.
* İslam ümmetine liderlik edebilecek adalet ve inanca sahip olmak.
* Sorunları çözme becerisi, yönetim yeteneği ve siyasi-sosyal konularda derin bilgi sahibi olmak.
Lider ölürse veya öldürülürse ne olur? (Madde 111)
İran Anayasası’nın 111. maddesi, liderin görevini yerine getirememesi, istifası veya ölümü durumlarını düzenler.
Metinde "öldürülme" ifadesi geçmese de "vefat" (ölüm) maddesi bu süreci kapsar.
Buna göre:
Dini Lider hayatını kaybettiğinde, Uzmanlar Meclisi en kısa sürede toplanarak yeni lideri seçmek zorundadır.
Yeni lider seçilene kadar, liderin tüm yetkilerini kullanmak üzere bir "Geçici Liderlik Konseyi" kurulur.
Bu konsey; Cumhurbaşkanı, Yargı Erki Başkanı ve Uzmanlar Meclisi tarafından belirlenen Anayasayı Koruyucular Konseyi'nin bir fıkıh üyesinden oluşur.
.webp&w=3840&q=75)