Erbil (Rûdaw) - Rojhılat'ın sınır bölgelerindeki bir kesim, kolberliği geçim sağlamanın temel yolu olarak görse de bazı girişimciler ve kâr amacı gütmeyen kuruluşlar, kolberliği hayallere ulaşmayı engelleyen bir tuzak olarak değerlendiriyor.
Uluslararası insani örgütlerin ve ekonomik raporların tahminlerine göre, Rojhılat'ın Urmiye, Sine, Kirmanşan ve İlam vilayetlerine bağlı sınır köy ve kentlerinde 150 bin ila 300 bin kişi geçimini sağlamak için kolberlik yapıyor.
Bu bölgelerde genç işsizlik oranının İran'ın diğer merkezlerine göre çok daha yüksek olması, gençleri bu tehlikeli işe iten temel neden olarak öne çıkıyor.
Kolberlik alanında faaliyet gösteren Kolbarnews'in verilerine göre, 2011'den 2026'nın ortalarına kadar aralarında 18 yaş altı çocukların da bulunduğu en az bin 895 kolber çeşitli nedenlerle yaralandı, 772 kolber ise hayatını kaybetti.
Bu trajik bilançoya rağmen; geçim sıkıntısı, fırsat yetersizliği ve finansal destek eksikliği, gençlerin sınır yollarına düşmeye devam etmesine neden oluyor.
Peki soru şu: Kolberlerin geçimlerini sağlamak için başka fırsatları olsaydı, yine de bu işe yönelirler miydi?
Rojhılat'ın Piranşar kentinden olan, geçmişte kendisi de kolberlik yapan girişimci ve istihdam kolaylaştırıcısı Faxir Nebî bu soruyu yanıtlıyor.
Rûdaw’a konuşan Faxir Nebî, "Artık zorunlu kolberlikten, inovasyona ve sürdürülebilir ekonomik büyümeye geçişin zamanı geldi" diyor.
Faxir Nebî, üniversitede Ziraat Mühendisliği bölümünü bitirmesine rağmen, bölgedeki işsizlik nedeniyle henüz 14-15 yaşlarındayken kolberlik yapmak zorunda kalmış.
Kolberliğe başlama hikayesini Rûdaw ile paylaşan Piranşarlı genç girişimci, "İlk başta babamla gidip para kazanmak için çok ısrar ettim ama babam buna karşı çıktı; çünkü okumaya devam edip üniversiteye gitmemi istiyordu" diyor.
Nebi'nin anlattığına göre, Piranşar'a bağlı Zêwke (Zevke) köyünden sınırın sıfır noktasına ulaştıkları o ilk gecede, Rojhılat ile Kürdistan Bölgesi arasındaki bir mayın tarlasına girmişler: "Beraber olduğumuz grupta en yaşlı kişi babamdı. Bu yüzden yolu test etmek için öne atıldı, oysa oradan sağ dönme ihtimali çok düşüktü."
Babasının mayınlı yolu test edeceğini duyunca onunla gitmek için ısrar ettiğini belirten Nebi, "Babam elimi tuttu ve 'Bu gece ikimizden biri sağ dönmeyebilir, o yüzden kurtulanın sen olmasını istiyorum' dedi" diye ekliyor.
Faxir'in anlattığına göre o gece hepsi mayın tarlasından sağ salim kurtulmuş ancak bu olay zihninde "acı bir anı" olarak kazınmış ve ileride kolberliğe alternatif bir çözüm bulma fikrinin tohumlarını atmış.
Yıllar sonra Faxir Nebî'nin hayatı, marjinalleşmiş sınır bölgelerinin kalkınması alanında faaliyet gösteren, İran'ın en büyük yarı resmi kurumlarından biri olan Alevi Vakfı'nın (Bonyad-e Alavi) desteğiyle değişti. Kolberliği bırakan Nebi, kendi küçük projesini başlatıp geliştirmeyi başardı.
Daha sonra bu Piranşarlı genç, Alevi Vakfı bünyesinde bir girişimci oldu ve kendi hayatını değiştiren bu desteği yüzlerce genç kolbere sunmaya başladı. 2025 yılında İran'da "Örnek Girişimci" seçilen Fahir Nebi, Tahran'da düzenlenen bir törenle ödülünü İran Meclis Başkanı Muhammed Bakır Galibaf'ın elinden aldı.
Alevi Vakfı'nın verilerine göre, 2020'den 2026 yılına kadar büyük çoğunluğu eski kolber olan en az 2 bin kişiye kendi küçük işletmelerini kurmaları için finansal destek sağlandı. Toplam destek miktarı 200 milyar tümeni (yaklaşık 753 bin 500 dolar) aştı.
Faxir Nebî, sadece geçen yıl vakıf bünyesinde Piranşar'ın 20'den fazla köyünü ziyaret ettiğini, gençlerin önerdiği 246 iş projesini hayata geçirdiğini ve çoğu kolberler için olmak üzere yaklaşık 350 kişilik istihdam yarattığını belirtiyor.
Piranşarlı girişimci, projelerinin kapsamının ve gençlere yönelik desteğin "Bölgede artık kolberlik gibi tehlikeli bir mesleğe ihtiyaç duyulmayacak kadar büyütülmesi gerektiğini" vurguluyor:
"Eğer hükümetin bölgede yeni iş olanakları yaratma kapasitesi yoksa bile, en azından sivil toplum kuruluşları gençlerin küçük projelerini desteklemeli. Böylece gençler kolberlik yapmak yerine kendi inovasyonları ve projeleriyle geçimlerini sağlayabilirler."
"Kolberlik geçici bir gelir, daimi bir tuzaktır"
2025 yılının haziran ayından bu yana Rojhılat'taki sınır bölgelerinde yaşayan 10 binden fazla kişiye İran tarafından "kolberlik kartı" verildi ve bu kişiler sırayla günlük olarak kolberlik yapıyor.
İran'ın kolberliği yasallaştırmaya yönelik bu adımı, kolberlerin vurulma, uçurumlardan düşme ve yaralanma riskini kısmen azaltsa da sınır bölgelerindeki işsizlik oranını düşürme konusunda kayda değer bir etki yaratmadı ve kaçak yollardan yapılan kolberliği de tamamen ortadan kaldıramadı.
İstihdam kolaylaştırıcısı Nebi, bu duruma ilişkin şu değerlendirmeyi yapıyor: "Sınır bölgelerinde kolberlik çoğu zaman hayata tutunmanın tek kapısı olarak görülüyor, yoksul ailelerin günlük ekmek kapısı oluyor. Ancak aynı zamanda gençleri bilimden, sanayiden ve özel yeteneklerini geliştirmekten alıkoyan daimî bir tuzağa dönüşüyor."
Kolberlik nasıl azaltılabilir?
Piranşarlı genç girişimci çözüm yolunu şöyle açıklıyor: "Küçük ama sürdürülebilir bir kâr getiren proje veya iş kurmak, iyi bir başlangıçtır."
"Destek sağlandığında bir kolber üreticiye dönüşebilir" diyen Nebî, "Demek ki biz de yenilikçi olabiliriz, projeler yürütebiliriz ve bölgenin ekonomik büyümesinde rol oynayabiliriz. O zaman kimin kolberliğe ihtiyacı kalır?" diye soruyor.
Nebî'ye göre, genç işgücünü sınırlarda heba eden bir toplum, gelecekte yerel zanaatkârlardan, mühendislerden, öğretmenlerden ve girişimcilerden mahrum kalacak.
Kolberliğin Kürt gençlerinin kimliğinin bir parçası olmadığını, aksine "ekonomik bir dayatma" olduğunu belirten girişimci, "Bu bölgedeki gençlerin sadece fırsatlara ihtiyacı var. Fikirlerinin önündeki engeller kaldırıldığında ve desteklendiklerinde, kolberliğin bir kader olmadığını kanıtlayıp onu bir kenara bırakıyorlar" diyor.
Gençlere finansal destek nasıl sağlanıyor?
Bölgede faaliyet gösteren yarı resmi kurumlara üye girişimciler köyleri, şehirleri ve marjinalleşmiş bölgeleri ziyaret ederek gençlerin fikirlerini dinliyor; onları küçük de olsa kendi işletmelerini kurmaları ve inovatif düşünmeleri için teşvik ediyor.
Alevi Vakfı ve benzeri kuruluşlar, sınır bölgelerindeki bir gencin iş projesini onayladıktan sonra projenin hayata geçirilmesi için bir miktar sermaye tahsis ediliyor. Daha sonra bu destek, 5 yıllık uzun vadeli taksitlerle ve oldukça düşük bir faiz oranıyla (yüzde 4) geri alınıyor.
Gençleri kolberlikten uzaklaştırmak için sadece sloganların yeterli olmadığını savunan Faxir Nebî, "Gençlerin yetenekleri ile iş gücü piyasası arasında bir köprü kurulması şart" diyor. Faxir Nebî'ye göre finansal desteğin yanı sıra en kritik adım, gençlere ürettikleri ürün ve hizmetlerin pazarlanması ile satışı konusunda yardımcı olmak.
Alevi Vakfı ve Piranşarlı örnek girişimci, bugünlerde gençleri bağımsız bir iş kurmanın daha fazla yorgunluk ve çaba gerektirdiği, ancak bunun karşılığında onlara kolberlikle asla elde edemeyecekleri "güvenli bir gelecek" sunduğu konusunda bilinçlendirmeye devam ediyor.
