1925 Azadî Hareketi'nin tarihinde, savaş meydanlarında yaşanan çatışmalar kadar tartışılan bir başka sahne, hareketin lideri Xalid Begê Cibrî'nin tutuklandıktan sonra elleri zincirli olarak Bitlis'e götürüldüğü günlerdir.
Sarıkamış'tan ya da Erzurum'dan başlayıp serhatın aşiret toprakları üzerinden Bitlis'e uzanan bu yol, Kürt hafızasında yüz yıldır aynı soruyla anılmaktadır: Yolun iki yanında alayları, atlıları ve silahları bulunan Kürt beyleri, Azadî'nin önderini neden kurtarmadı?
Bu soru, Kürt kamuoyunda çoğu zaman bir ihanet suçlaması biçiminde dile getirilmekte, kimi zaman da belirli aşiretlere ve ailelere yöneltilen kuşaklar boyu süren bir sitem hâline gelmektedir. Oysa olayın kendisine yakından bakıldığında, bu yolun örgütlenme, aşiret dengeleri, devlet gücü, sadakat ve hafıza arasındaki ilişkiyi bütün açıklığıyla gösteren bir kesit olduğu görülmektedir. Bu bakımdan Bitlis yolu, bir kişinin trajedisinden çok, 1925 hareketinin neden yenildiğini anlamak için okunması gereken bir tarihsel belge niteliğindedir.
Xalid Beg'in tutuklanmasına giden süreç, 1924 sonbaharında başlamıştır. 3 Eylül'ü 4 Eylül'e bağlayan gece İhsan Nûrî'nin önderliğinde Beytüşşebap'ta ayaklanan 18. Alay'ın girişimi kısa sürede bastırılmış, ardından 10 Ekim 1924'te gözaltına alınan Bitlis Mebusu Yusuf Ziya Bey'in sorgusu örgütün çekirdek kadrosunu devletin önüne sermiştir. Xalid Beg 20 Aralık 1924'te tutuklanmıştır.
Tarih konusunda kaynaklar birleşse de tutuklamanın yeri hakkında iki ayrı anlatım bulunmaktadır. Akademik literatürün önemli bir bölümü ve Kürt tarihçilerinin çoğu tutuklamanın Erzurum'da gerçekleştiğini yazarken, Sarıkamış çevresindeki aile anlatıları ve bazı yeni araştırmalar Xalid Beg'in Erzurum'da gözetim altında tutulduğunu, ardından bir teftiş bahanesiyle Sarıkamış'a gönderilip orada tutuklandığını aktarmaktadır.
İki anlatımın birbirini dışlamadığı, Ankara'nın bir Kürt miralayını kendi aşiretinin ve alayının uzağında, gürültüsüz biçimde etkisiz hâle getirmeyi tercih ettiği düşünülebilir. Dolayısıyla tutuklamanın biçimi, devletin Xalid Beg'in nüfuzunu ne kadar ciddiye aldığını da göstermektedir.
Bu tutuklamanın ardından seçilen güzergâh, olayın en çok tartışılan yönlerinden birini oluşturmaktadır. Kaynaklar, Xalid Beg'i taşıyan küçük askerî birliğin Ağrı ve Patnos üzerinden geçtiği konusunda büyük ölçüde birleşmekte, Patnos'tan sonrası için ise farklı bilgiler vermektedir.
Bir kısım anlatım yolun Erciş ve Adilcevaz üzerinden, yani Van Gölü'nün kuzey kıyısından Bitlis'e ulaştığını, bu yolun da Cibranlıların liderlerini kaçırmasından çekinildiği için seçildiğini belirtmektedir.
Kürt hafızasında yaşayan bir başka anlatım ise birliğin Malazgirt ve Rehwa Ovası üzerinden geçtiğini aktarmaktadır. Hangi hat izlenmiş olursa olsun, yolun Heyderan, Hesenan ve Sîpkan gibi serhatın büyük aşiretlerinin yaşadığı topraklardan geçtiği açıktır. Bu durum, Kürt kaynaklarında devletin bilinçli bir tercihi olarak yorumlanmakta, Azadî'nin önderinin bu aşiretlerin gözü önünden zincirli olarak geçirilmesinin hem bir gözdağı hem de bir sınav işlevi gördüğü ileri sürülmektedir. Bu bakımdan güzergâh, yalnızca coğrafi bir zorunluluk olarak değil, aşiretlerin sadakatini ölçmeye dönük siyasal bir gösteri olarak da değerlendirilebilir.
Xalid Beg'in yolda kurtarılacağına inandığını gösteren en ayrıntılı anlatı, Sarıkamış'ın Karapınar köyünden gelmektedir. Kürt aşireti Karakurtların önderlerinden Abbas Beg'in ailesinde kuşaktan kuşağa aktarılan ve torunlarından Muhsin Karakurt'un yazılarına da giren bu anlatıya göre, birlik bir gece Abbas Beg'in köyünde konaklamıştır.
Abbas Beg, misafirinin bileklerindeki zincirlerin soğukta çözülmesini müfreze komutanından ısrarla istemiş, aşiret töresine göre bir beyin zincirli ağırlanamayacağını söyleyerek bunu kabul ettirmiştir. Aynı gece Abbas Beg'in, Kâzım Paşa nezdindeki hatırını kullanarak Mustafa Kemal'den af çıkarabileceğini söylediği, Xalid Beg'in ise bu teklifi geri çevirerek yolda Eleşkirt'te, Tutak'ta ya da Patnos'ta beylerin kendisini askerlerin elinden alacağını söylediği aktarılmaktadır.
Anlatının sonunda Abbas Beg'in, beylerin onu yarı yolda bırakacağı uyarısı yer almaktadır. Bu sahne bir aile hafızasına dayandığı için ayrıntılarıyla değil, dile getirdiği beklentiyle değerlendirilmelidir: Xalid Beg, tutuklandıktan sonra bile örgütünün ve kurduğu ittifakların ayakta olduğuna inanmaktadır.
Bu inancın somut bir karşılığı olup olmadığı sorusu, Kürt tarihçiliğinde yüz altın meselesi olarak bilinen anlatıyla bağlantılıdır. Azadî çevresini yakından tanıyan Hesen Hişyar Serdî'nin anılarında ve Cibran ailesinin sözlü geleneğinde aktarıldığına göre Xalid Beg, yol üzerinden Heyderan aşiretinin önderi Kör Hüseyin Paşa’ya (Kor Hisên Paşa) şifreli bir haber göndermiş, ondan yüz altın istemiştir.
Bazı anlatımlarda kırk altın olarak geçen bu talebin, yüz atlı anlamına gelen bir parola olduğu, yani Xalid Beg'in açıkça kurtarılmayı talep ettiği ileri sürülmektedir. Bununla birlikte böyle bir haberin gönderildiğine dair yazılı bir belge günümüze ulaşmamış, anlatı tanıkların hafızasında kalmıştır. Dolayısıyla Kör Hüseyin Paşa'ya yöneltilen suçlamanın temeli, belgeden çok bir hafıza kaydına dayanmaktadır.
Bu suçlamaya karşı en güçlü itiraz, Kör Hüseyin Paşa'nın torunlarından gelmektedir. Kemal Süphandağ'ın dile getirdiği ve ailenin tarihini konu alan çalışmalarda da işlenen görüşe göre, 1924 kışında ortada açık bir savaş ya da fiilî bir direniş ortamı yoktur ve tek bir aşiretin bir devlet birliğine saldırarak bir mahkûmu kurtarması, Ankara'ya savaş ilan etmek anlamına gelecektir.
Aynı görüş, yol üzerinde yalnız Heyderanların değil, Sîpkan beylerinin ve Hesenanlıların da bulunduğunu, suçlamanın yalnızca Kör Hüseyin Paşa'ya yöneltilmesinin tarihsel olarak savunulamayacağını hatırlatmaktadır.
Hesenanlılara ilişkin sözlü tanıklıklar da bu tabloyu tamamlamaktadır: O dönemde Heyderanlarla arası açık olan Hesenanlıların, onların topraklarına giremedikleri için Xalid Beg'i Bitlis yakınlarında kurtarmayı planladıkları, ancak birliğe yetişemedikleri ve Bitlis'e saldıracak güçleri olmadığı için geri döndükleri aktarılmaktadır.
Bu anlatılar, ihanet kavramı yerine aşiretler arası rekabetin, eşgüdüm eksikliğinin ve devlet karşısındaki güç dengesizliğinin daha açıklayıcı olduğunu göstermektedir.
Sonraki olaylar da ihanet suçlamasını tek başına taşınamaz kılmaktadır. 1925 baharında Xalid Begê Cibrî'den sonra önderliği üstlenen Şêx Seîd'in, Hesenan aşiretinin reisi Xalid Begê Hesenî'yi Malazgirt üzerinden Bitlis'e yürümeye çağırdığı bilinmektedir.
Kör Hüseyin Paşa'nın ailesi ise 1927'de kurulan Xoybûn'un saflarında yer almış, oğulları Ağrı direnişinde savaşmıştır. Bu ailelerin 1924 kışında harekete geçmemiş olması, onların milli davaya kayıtsız olduklarını değil, Azadî'nin kurduğu ağın liderinin tutuklanmasıyla birlikte komuta zincirini ve eşgüdüm kapasitesini yitirdiğini göstermektedir.
Azadî, beşer kişilik hücreler ve aşiretler arası gizli ittifaklar üzerine kurulmuş bir örgüttü; bu yapı, Xalid Beg ve Yusuf Ziya gibi bağlantı noktaları ortadan kalktığında birbirinden kopuk parçalara bölünmeye açıktı. Bu bakımdan Bitlis yolunda kurtarılmayan yalnızca bir miralay değil, örgütün kendisini bir arada tutan ortak karar mekanizması olmuştur.
Bitlis yolunda kurtarılamayan Xalid Beg'in şahsında, aşiretleri tek bir millî iradeye bağlayabilecek olan ortak karar mekanizması da kaybedilmişti.
Xalid Beg Bitlis'te Divan-ı Harb önüne çıkarılmış, tutanakları bugüne kadar açıklanmayan bir yargılamanın ardından 14 Nisan 1925'te Yusuf Ziya Bey'le birlikte idam edilmiştir.
Aynı gün Teğmen Ali Rıza, Faik ve Şirnexî Mela Evdirrehman da idam edilmiştir. İdamın biçimi konusunda da iki anlatım bulunmaktadır. Bir kısım kaynak Xalid Beg'in Bitlis çarşısında asıldığını yazarken, başka kaynaklar idam edilenlerin cezaevinde, hücrelerinde kurşuna dizildiğini aktarmaktadır.
Ailenin akıbetine ilişkin bilgiler de dağınıktır; Xalid Beg'in çocuklarının ve yakınlarının Batı Anadolu'ya sürgün edildiği, kimi akrabalarının öldürüldüğü, kimilerinin ise Suriye'ye sığındığı aktarılmaktadır. Sürgün yolunda kaybolan bir aile ferdine ilişkin anlatı ise sözlü hafızada yaşamakta, belgelerde izine rastlanmamaktadır. Bu belirsizlikler, devletin Azadî'ye ilişkin kayıtları yüz yıldır kapalı tutmasının doğrudan sonucudur.
Xalid Beg'in Kürt hafızasındaki yeri, idamından kırk yılı aşkın bir süre sonra bir Türk yazarının kaleminde de belirmiştir. 1969'da sakıncalı olarak askere alınan ve askerliğini Muş'ta tamamlayan Demir Özlü, Muş'ta halkın kış boyunca başından çıkarmadığı tüylü kalpaklara duyduğu merak sayesinde Xalid Beg'in hikâyesiyle karşılaşmış, bunu sonradan "Cıbranlı Halit Bey'in Ölümü" adlı öyküsünde anlatmıştır.
Özlü'nün Muş çarşısında dinlediği anlatıya göre Xalid Beg'in büyük ve süslü kalpağı idamından sonra açık artırmaya çıkarılmış, Kürt beyleri tarafından o dönemde seksen altına satın alınmış, kılıcı da aynı biçimde satılmıştır.
Öykü edebî bir metindir ve olayların belgesi sayılamaz; ancak bir Kürt liderinin kalpağının ve kılıcının kırk yıl sonra hâlâ çarşıda konuşulması, Bitlis'te asılan ya da kurşuna dizilen bu adamın halk hafızasında nasıl korunduğunu göstermektedir. Kalpağın hangi beyin evinde saklandığı sorusu, bu bakımdan yolda kurtarılmayan liderin hatırasının o beylerin evlerine taşındığı biçiminde de okunabilir.
Bitlis yolu, yüz yıl sonra bile bir suçlama ile bir savunma arasında gidip gelen bir tartışma olarak yaşamaktadır. Ne var ki bu yolu yalnızca kişisel ihanetlerin ya da aşiret ağalarının korkaklığının hikâyesi olarak okumak, 1925 hareketinin yenilgisini açıklamaya yetmemektedir.
Xalid Beg'in zincirli olarak geçirildiği topraklar, Azadî'nin aşiretler üstü bir millî birlik kurma çabasının nerede tamamlanamadığını, aşiretler arası rekabetin ve liderin tutuklanmasıyla dağılan eşgüdümün devlet karşısında ne kadar ağır bir bedele dönüştüğünü göstermektedir.
Örgütlenme, aşiret dengeleri, devlet gücü, sadakat ve hafıza, Bitlis yolunun bugün de Kürt siyasetine sorduğu sorunun öğeleridir. Abbas Beg'in o gece söylediği aktarılan uyarı ise bir aşiret beyinin sezgisinden çok, örgütü tek bir kişiye bağlı kalan her hareketin karşılaşacağı tehlikeye ilişkin bir tespit olarak okunmalıdır:
Bir milletin kurtuluşunu taşıyan örgüt, liderinin zincire vurulduğu gün dağılmayacak biçimde kurulmadıkça, yolun iki yanındaki atlılar yalnızca seyirci kalır.
Kaynakça
Olson, R. (1992). Kürt Milliyetçiliğinin Kaynakları ve Şeyh Said İsyanı (1880-1925). Ankara: Özge Yayınları.
Özlü, D. (1974). Öteki Günler Gibi Bir Gün. İstanbul (yeni baskı: Dünya Yayınları, 2004).
Serdî, H. H. (1994). Görüş ve Anılarım (1907-1985). Çev. Hasan Cuni. İstanbul: Med Yayınları.
Sever, T. (2007). Seroke Komîteya Îstîklala Kurdistanê (Azadî) Mîralay Xalid Begê Cibrî. Bîr, 7, Diyarbekir.
Süphandağ, F. (2025). Serhat Kürtleri ve Kör Hüseyin Paşa Ailesi.
(Yazılar, yazarların görüşlerini yansıtmaktadır. Rûdaw Medya Grubu'nun kurumsal bakış açısıyla örtüşebilir da örtüşmeyebilir.)
