Nurullah Alkaç
İslamiyet’in Arap, Fars, Kürt, Türk ve Urdu milletlerinin arasında yayılmasından sonra, şairlere/ediplere yönelik biyografik kaynaklar yazılmaya başlanmıştır.
Arapça literatürde ‘Tabâkât’; Farsça literatürde ‘Tezkire’ olarak adlandırılan bu eserler, her ne kadar Kürtçe olarak yazımı 1900 sonrasında olsa da, şairlerin şiirlerinin toplandığı mecmualar 1600’den itibaren oluşturulmaya başlanmıştır.
Kürtçe ‘Keşkûl’ ya da ‘Keşkol’ olarak isimlendirilen bu eserler özellikle 1700-1950 yılları arasında Osmanlı-İran (günümüzde Türkiye, Irak, İran, Suriye) coğrafyasında telif veya istinsah edilmiştir.
Bu tarz eserler her geçen gün bireysel veya kurumsal kütüphanelerde bulunulup literatüre kazandırılmaktadır.
Tezkire: Bu tarz eserlerde hem şairlerin hayatlarına dair bilgiler verilmekte hem de şiirlerinden örnekler seçilmektedir.
Hadîkat-ı Emanullah: Mîrza ‘Abdullah bin Muhammed Aqâ tarafından Erdelan Kürt mirliğinin başkenti Senendac’ta (Sine’de) 4 Receb 1266/1850 tarihinde telif edilen 272 sayfalık tezkire, her ne kadar Farsça yazılmış olup Farsça şiirleri ihtiva etse de, dönemin Kürt şairlerine yönelik hazırlanmıştır.
Muhammed Aqâ, Senendac hakkında vermiş olduğu bilgilerden sonra ‘Gulban-I (11a)’ kısmında, şiirlerinde Vâlî mahlasını kullanan II. Amanullah Xân’ın hayatına ve sanatına yer vermiştir.
‘Gulban-II(29b-220b)’da ise alfabetik bir şekilde 29 erkek şaire yer veren Muhammed Aqâ, eserde iki kadın şair için ayrı bir bölüm oluşturmuştur (Junibâr;221a-238a). Yazar kitabın ‘Güldeste’ ve ‘Hatime’ kısmını kendisi için ayırmıştır (239b-272). Eserin yazma bir nüshası İngiltere British Museum’da (Or. 2943) kayıtlıdır[1]. Dr. Abdurrasul Hayyampûr 1965 (1344) yılında bu tezkireyi yayımlamıştır.
Şairname: Bir şairin kendi şiirinde başka şairleri ismen anmasına denilir. Kürt edebiyatında bu tarz şiirlerin ilk örnekleri 17. yüzyılda görülmüştür. Şimdiye kadar tespit edilebildiği kadarıyla Kurmancî, Goranî ve Soranî lehçelerinde yaklaşık 10 tane şairname yazılmıştır. Ahmedê Xanî’de olduğu gibi kimi şairimiz de 1 -2 beytinde çağdaşlarını veya kendisinden önce gelen şairleri anmıştır.
Şâ‘îranî Kurd (Şâirnâme): Rencûrî (1750?-1809?) tarafından 18. yüzyılda Goranî lehçesiyle yazılan bir şiirde, 55 şairin ismi zikredilmiş olup, bu şahsiyetlerden sadece 8’i hakkında bilgi bulunmaktadır. Mela Necef, Xaney Qubadî, Mela Salih, Muradî, Mele Mustafa Bêseranî, ‘Umer Ömermil, Mela Heci Caf, ‘Ezîz Derdîn, Mehemmed ‘Îsa Beg, Hecî Têleko, Feqî ‘Elî Lek, Yûsif Yâske, Mele Temerxân, Şeyh ‘Elî Herîr, Mela Ye‘kûb Câf, Şêx Weîs Gelâlî, ‘Ezîz Wellâ Lûr, Şêx Muhammed Câmî, Mela Bayndir, Ehmed Doleyî, ‘Abbas Sânî, Bâkî, Sîyapûş, Dede Sêwanî, Hiseyîn Xân Lurî, Cûbir Ayl, Cângîr, Mensûr, Mîr Îsmâ‘îl, Ehmed Beg, Mehmed Ağâyî Zend, Ağa Pâweyî, Nezer Kâkewend, ‘Elî Xûdâ Kerem, Mehemed Ağa, Bâkî Bêmoşî, Kâbe, Welî Dîwâne, Xwâcey Erdelân, Şêx Şehâbedîn, Mele Nûrî ‘Elî, Yûsif Derdîn, Şâfî, Welî Xân, Karêzî, Îsmâ‘îl Dawud, Bekir Xalldanî, Mehemed Zengene, Neder Rewanî, Mela Kamî, Mehmûd Ağay Zend, Qemer Âllî, Mewlânâ Îlyâs, Zebûnî, Zînnûr, Yek, Nâkam, Rençûrî.
Şâ‘ir(ê) Baban û Soran: Hacî Qadirê Koyî (1817-1897) tarafından yazılan ve Hatawî Kurd (H:1/h.1331/m.1913, ss:24-5) dergisinde yayınlanan ‘Şâ‘ir(ê) Baban û Soran’ isimli şiirde şu 34 şairin/alimin ismine yer verilmiştir: Mustafa Begê Kurdî, Nalî, Muhammed Fikrî, Emîn Begê Dizeyî, Keyfî, Salim, Meşwî, Xeste, Wefayî, Mulke Qor, Hîmarî, Kîseşkel, Şêx Ehmed Cizîrî, Ehmedê Xanî, Feqîyê Teyran, Mewlana Xalîdê Neqşîbendî, Xewsî Safî, Şêx Ebidulrehman, Bawkî Şêx Reza, Bêtûşî, Mewlewî, Mela Weled Xan, Mela Mustafayê Bêseran, Melke, Mela Xidrê Rûdbarî, Mîriza Yaqûb, Hesenê Bawkî, Feqê Omer, Muhammed Axayê Derbendî, Ehmed Begê Komasî, Elî Berdeşenî, Elî Herîrî, Hacî Qadrê Şêx Wesanî, Ehmedê Kor.
Yekgoş’un Şairnamesi: Yekgoş mahlaslı ‘Ebdulqadir Bilgiç’in (1880-1957) Kürtçe divanının mesnevi nazım biçimiyle yazılmış olan ilk şiirinde ünlü şairlerle beraber, ismini ilk defa duyacağımız 20 civarında isim geçmektedir: Melayê Cizîrî, Feqîyê Teyran, Ehmedê Xanî, Xamilê Xameran, Melayê Batê, Xerîbî, Remezanê Cizîrî, Ruhî, Xakî, Axayê Muksê Mekîn, Wefaî, Brahîm, Şêx Hesen, ‘Ebdilhemîd, Selîm, Mustafa Abirî, Şêx Xiyas (M. Zahir Ertekin, Nûbihar, 172/2025 ss:4-9).
Defter: 8. yüzyıldan 20 yüzyıla kadar daha çok Yarasan halk inancını taşıyan Kürtler tarafından dinî bir mahiyetle ortaya konulan ve çoğunlukla Goranîce yazılan tarihsiz eserleri kapsar. Serencam, Dewrey Balûl, Defterî Pîrdîwarî, Defterî Diwanî Gewre, Defterî Sawa, Defterî Ramyaw, Defterî Zulal Zulal, Defterî Gewahî Xulaman, Defterî Şindirwe, Defterî Abîdînî Caf, Kelamî Almas Xan, Kelamî Derwêş Kulî Kirindi, Dewrey Qırmizî, Kelamî Zulfîkar, Dîwanî Şa Teymûr Banî Yaranî, Dîwanî Kasîd, Dîwanî Şah Amîr, Kelamî Newroz gibi yapıtlar adıyla anıldıkları şairlerin ya da dönemin şairlerinin şiirlerini içermektedir.
Keşkol/Keşkûl: Arap, Türk ve Fars edebiyatlarında daha çok ‘Mecmua’ adıyla anılan bu eserler Kürt edebiyatında, tarihlenebilenlere bakıldığı kadarıyla, 1600’den itibariyle görülmektedir. Yeni keşiflerle beraber yaklaşık olarak yüz civarında örneği görülen bu türdeki eserler Kürtlerde ‘Keşkol/Keşkûl’, ‘Sefîne’, ‘Gulzâr’, ‘Gulçîn’, ‘Guldeste’ adlarıyla da isimlendirilmiştir. Mela Husnî Hezîn tarafından da ‘Kolxaniya Veşartî’ şeklinde kavramlaştırılmıştır. En son hazırlanan ‘keşkol’lerden biri de Mela Ehmed Hilmî Koxî’nin 1419/1998 yılında tamamladığı “Dîwana Cami‘” isimli eseridir.
Mihemed ‘Elî Qeredaxî (1949-…) Bağdat’taki Darus’Selam el-Mextûtad isimli kütüphanede bulduğu birçok mecmuadaki/keşkûl’daki Kürtçe şiirleri “Pûjendneweî Mêjûy Zanayanî Kurdî (9 C)”, “Keşkolî Kelepûrî Edebî Kurdî (7 C)”, “Deqnâme”, “Kenzu’l-Kurd” isimli çok ciltli eserleriyle tanıtmıştır. Seîd Dêreşî’nin “Kelhên Ava Komeka Vekolîn û Tekstên Klasîkî (Spîrêz, Duhok, 2005)”, Tahsin İbrahim Doskî’nin “Baxê Îrem (2019, 2020)”, Fener Rojbiyanî’nin “Morîkên Gerdana Kurmancî (Peywend, Van, 2023, 2. Basım 2026 yılında Suriye’de yapılacak)” isimli kitapları da bu geleneğin devamıdır.
Bu tarz eserlerin günümüzde korunduğu kütüphanelerden ikisi Rusya’da olup, özellikle de A. Jaba (1801-1894) koleksiyonunda Kurd 26 (1855), Kurd 27 (1859), Kurd 28 (1860), Kurd 29 (1866), Kurd 36, ve Kurd 45 kaydıyla bulunan keşkoller önemlidir. Yine İran’daki Meclîsê Şûrayê Îslamî Kütüphanesi’nde “Dîwana Şêxe Kurdî (no 87359)” adıyla muhafaza edilen ve 19. yüzyılda yazıldığı tahmin edilen yazma da aynı oranda kıymetlidir. 05/04/2025 tarihinde Rudaw Türkçe’nin internet sayfasında “Klasik Kürd Edebiyatının Ana Kaynakları: Keşkoller” ismiyle yayınladığımız yazıda 30 dolayında keşkolü kısaca tanıtmıştık. Burada iki tanesine değinmiş olacağız.
Şaîr û Musennefên di Kurdistanê: Mele Mehmûdê Bazidî (1797-1867) tarafından 1856-7 yılında Erzurum’da yazılan ‘Şaîr û Musennefên di Kurdistanê’ isimli Kürdçe risale, Agust Jaba tarafından 1879 yılında Petersburg’ta ‘Recoeil de Notices et Récits Kourdes’ adıyla yayınlanmıştır. Risalede Eliyê Herîri, Melayê Cizîrî, Feqiyê Teyran, Melayê Bateyî, Ehmedê Xanî, Mela Îsmaîlê Bazîdî, Şerefxan ve Muradxan Bazîdî hakkında kısa bilgilerle şiirlerinden örneklere yer verilmiştir. Matbaayla buluşturulan ilk keşkol budur.
Mela Nezîrê Hergemoyî Kekûlü: Batman Kozluklu Mele Nezerî Hergemoyî (1933-2002) tarafından oluşturulan 96 sayfalık bu mecmuada Kürdçe, Farsça (3) ve Arapça (1) 79 şiir bulunmaktadır. Şu isimlerin Feqîyê Teyran, Mela Huseynê Bateyî, Şêx Ebdulqadirê Hezanî, Şêx ‘Elaeddînê Xiznewî, Mela Ehmedê Heyderî, Şêx ‘Ebdulhekîmê Qesrewî el-Huseynî, Mela Nezîrê Hergemoyî, Mela Qasim, ‘Ebdulxenî, Mela ‘Ebdullahê Kotalî, Hesenê Êstirî, Mela ‘Ebdulhemîd, Şêx Me‘sum, Mela ‘Ebdulfettahê Hezroyî, Mela ‘Ebdullah, Mela Xelîl, Mela Ni’metullah, Mela Nurullahê Godîşkî, Îskenderê Bilwanisî, Seyyid Sibxetulllahê Erwasî, Şêx Mehmûdê ‘Erboxî, Derwêş Mehmûd, Mehmûdê Bereşî, Mela Emînê Uşnûyî, Şêx ‘Ebdurrahman Aqtepî, Mela Mûsayê Mizî, Emînê Heyderî, Şêx ‘Ebdulhelîm, Mela Ehmedê Hezanî ve ismi belirtilmeyen birkaç şairden birkaç Kürtçe şiiri (Nurettin Ertekin, DÜSBED dergisi, 41/2025, ss:1-40).
[1] Charles Rieu; ‘Suplement to the Catalogue of the Persian Manuscripts in the British Museum’, London-1895, pp:95-6.
(Yazılar, yazarların görüşlerini yansıtmaktadır. Rûdaw Medya Grubu'nun kurumsal bakış açısıyla örtüşebilir ya da örtüşmeyebilir.)
.webp&w=3840&q=75)
