Bedirxan ailesi, Büyük Mir Bedirxan ile başlayarak Kürdistan tarihinin 19. yüzyıl sonrası bütün dönemlerine askeri, siyasi, kültürel ve diplomatik olarak belirleyici katkılar sunmuş bir ailedir. Öyle ki modern dönemin Kürd milli akıl ve sosyolojisinin oluşmasında ve günümüze taşınmasında eşsiz bir emeğe ve role sahiptir.
Makalenin bu ikinci bölümünde, bu önemin altını bir kez daha çizmek; tarihi şahsiyetleri ve rollerini hatırlatmak amacıyla uzun zamandır aldığımız notları paylaşıyoruz.
Bir dönem Kürdistan’da uzak bir efsane gibi anılan ama ilgililer dışında derinlemesine bilinmeyen Bedirxan ailesinin tarihi; 1970’li yıllar ve özellikle 1990’lar sonrası yeni ve güçlü kaynaklarla bilinirliği daha da belirginleşmiştir.
En son Ahmet Kadam’ın yazdığı (kendisi de son kuşak bir Bedirxan torunudur) Bedirxan Tarihi, Barbara Henning’in oldukça güçlü biyografi çalışması ve Malmisanij’in arşiv çalışmaları ile neredeyse eksiksiz bir tarih yazımı oluşmuştur.
Mikdad Mithad Bedirxan (1858-1915): Mir Bedirxan’ın oğlu ve ailenin önemli şahsiyetlerindendir. Sürgündeyken Girit adasında dünyaya geldi. İlk Kürdistan gazetesinin sahibi ve yazarıdır. 1908’de II. Meşrutiyet’in ilanından sonra kısa süreliğine Dersim Mutasarrıflığı yapmıştır. 1913’te yayınlanan Roji Kurd dergisinde de aralıklarla yazarlık yapmıştır.
Mikdad Mithad Bedirxan döneminde gazetenin ilk üç sayısı tamamen Kürdçe yayınlanmış; Kürd devletleşmesine vurgu yapılmış ve Kürd-Kürdistan tarihi incelenmiştir. Gazete faaliyetlerinden dolayı baskı görmüş ve Mekke’ye sürgün edilmiştir. Meşrutiyet’in ilanıyla İstanbul’a dönen Mikdad Bey, Kürd Neşr-i Maarif Cemiyeti’nin kurucusudur. Dönemin neredeyse bütün Kürdistan gazetelerinde imzası vardır.
Mir Celadet Ali Bedirxan: 1942’de Şam’da Ronahi dergisini çıkarmıştır. Şam’da yayınlanan Hawar (1932-1943) ve Ronahi (1942-1943) dergileri, modern Kürd yazınında hayati bir yere sahiptir. Celadet Ali Bedirxan, Latin alfabesi temelli Kürdçe alfabesinin ve bugün de kullanılan Kürdçe gramerin (dilbilgisi) kurucusudur.
Sürreya Bedirxan: Emin Ali Bedirxan’ın en büyük oğludur. Celadet, Kamuran, Tevfik, Hikmet, Safter ve Meziyet diğer kardeşleridir. Celadet ve Kamuran'ın Kürd kültürel hayatında çok önemli bir yeri vardır.
Kamuran Ali Bedirxan: Roja Nu (1943-1946) gazetesini yayınlamış, 1947 yılındaki ölümüne kadar Paris Sorbonne Üniversitesi’nde Kürdoloji eğitimi vermiştir. Kürdçe, Türkçe, Fransızca ve Almanca olmak üzere 30 kadar eseri bulunmaktadır.
Abdurrezzak Bedirxan: Askeri dehası ve diplomatik yeteneklerinin yanı sıra Kürd çocuklarının eğitimine verdiği önemle tanınır. Rojhilat ve diğer alanlardaki Kürdi yapılarla ilişkileri milli ve birlik temelli olmuştur. 1905'te İstanbul’da özel eğitim gördü. Kürd milli mücadelesine ve kültürel gelişimine büyük emekler verdi. Kürd alfabesi ve dilbilgisi üzerine çalışmalar hazırlamış; 1913 yılında İran’ın Xoy kentinde Kürd çocukları için bir okul açmıştır.
Necip Paşa’nın oğlu ve Mir Bedirxan Bey’in torunudur. Osmanlı’da üst düzey görevlerde bulunmuş ancak muhalif faaliyetlerinden dolayı defalarca tutuklanmıştır. Bedirxanilerin toplu sürgünüyle birlikte Trablusgarp ve Kahire’de sürgün hayatı yaşamıştır. 1912 yılında Simko Şikaki ile Xoy’da Gihandînî Cemiyeti’ni kurmuştur. Cemiyetin programının temelinde eğitim ve okullar yer alıyordu. Osmanlı ajanları tarafından, ayrıntıları ve mezar yeri halen bilinmeyen bir şekilde katledilmiştir. (Bu konuda ayrıntılı bir yazımız Rûdaw’da yayınlanmıştır.)
Yusuf Kamil Bedirxan: Hem Kürdistan’da hem de yaşamak zorunda kaldığı ülkelerde diplomatik faaliyetlerin yanı sıra örgütlenme çalışmaları yürütmüştür. Tiflis’te yaşama veda etmiş ve mezarı da orada bulunmaktadır. Tiflis Kürd mezarlığında yatan Yusuf Bey’in kabri, Tiflis Kürd Ronahi Derneği tarafından kaybolmaktan kurtarılarak anıt mezar haline getirilmiştir. Yolu Tiflis’e düşecek olanlar mezarı ziyaret edebilirler. (Bu konuyla ilgili makalemiz Rûdaw’da yayınlanmıştır.)
Bedirxan ailesinin kadınları da milli örgütlenme ve kültür çalışmalarında bulunmuş, çeşitli eserler vermişlerdir:
Rewşen Bedirxan (1909-1992): Kayseri’de doğdu. M. Salih Bedirxan’ın kızı, Celadet Bedirxan’ın eşidir. Suriye’de eğitim görmüş ve ülkenin ilk kadın öğretmenlerinden biri olmuştur. 1934'te Suriye Kadınlar Birliği’ne katılmış, 1944'te Dünya Kadınlar Kongresi’nde yer almıştır. 1956 yılında Halep’te, Komela Zanistî u Alîkariya Kurd (Kürd Bilim ve Yardım Derneği) kurucuları arasında yer almıştır. Dış ilişkiler faaliyeti yürütmüş, Hawar dergisinde çalışmıştır. Safahat Mine’l-Edebi’l-Kurdi (Kürd Edebiyatından Sayfalar) adlı eseri bulunmaktadır. ”Oğlum, bana Kürdlerin birliğini ver, sana özgür bir Kürdistan vereyim” sözü ona aittir.
Sinem Bedirxan: Son "Bedirxan Prensesi" olarak anılır. Celadet Ali Bedirxan’ın kızıdır. Xoybun Bayrağı kendisine teslim edilmiştir. Güney Kürdistan’ın başkenti Hewlêr’de yaşamaktadır ve evi adeta bir müze gibidir. Yüzyıllık Kürdistan bayrağını Başkan Mesud Barzani’ye hediye etmiştir.
Leyla Bedirxan (1903-1986): Abdurrezzak ve Henriette Bedirxan’ın kızıdır. İstanbul doğumludur. Babasının Mısır sürgünü sırasında eğitimine orada başlamış, ardından Almanya’da bale ve dans eğitimi almıştır. Birçok ülkede gösteriler yapmış, Batı basını kendisinden genişçe bahsetmiştir. Dünyada "Kürd Prensesi" olarak tanınmıştır. Danslarında Kürd kültürüne ait figürleri kullanmasıyla dikkat çekmiştir. (Paris’te kaybolmak üzere olan mezarı yenilenmiştir, bu konudaki yazımız Rûdaw’da yayınlandı.)
Emin Ali Bedirxan (1851-1926): Mir Bedirxan’ın oğlu; Süreyya, Celadet ve Kamuran Bedirxan’ın babasıdır. Edirne Adliye Müfettişliği’nden emekli, Kürd siyasetinde oldukça etkili bir isimdir. 1889’da Osmanlı ile girdiği çatışmalar sonrası tutuklanmış; Trabzon, Isparta, Akkaya ve Nablus’ta sürgün yaşamıştır. Kürd Teavün ve Terakki Cemiyeti ile Kürd Neşr-i Maarif Cemiyeti’nin kurucularındandır.
Kürdistan Teali Cemiyeti’nin ikinci başkanı, Kürd Teşkilat-ı İçtimaiye Cemiyeti’nin başkanı ve kurucusudur. 1920’den sonra bağımsız Kürdistan için çalışan grupların içinde yer almıştır. Mısır sürgünündeyken vefat etmiştir. ”Mademki herkes Wilson Prensipleri’ne dayanıyor, neden bunlar Kürdistan’a uygulanmasın?” sözü ona aittir.
Hasan ve Hüseyin Bedirxan: İki kardeş, 1910 seçimlerine Kürdistan’da katılmış ve mebus (vekil) seçilmişlerdir.
Halil Bedirxan: 1921’de Binbaşı Noel ile diyaloğa geçerek başlatmak istediği mücadele için destek ve silah talebinde bulunmuştur.
Xoybun Örgütlenmesi: Xoybun’un kuruluş ve örgütlenme aşamasında temel katkıyı Bedirxaniler sunmuştur. Bilindiği gibi İhsan Nuri Paşa komutasındaki Ağrı Bağımsızlık Savaşı, Xoybun tarafından yürütülmüştür.
Her biri birer tarih ve Kürd şahsiyet abidesi olan, burada adını anamadığımız onlarca Bedirxan mensubu; Kürd milli varlığına tarifsiz katkılar sunmuştur. Vazgeçmedikleri milli duruşları nedeniyle sürgün, hapis ve büyük acılarla sınanmışlardır. Fakat sevindirici olan şudur ki; bugün her biri için kitaplar, romanlar, klamlar yazılmış, filmler çekilmiş, sayısız akademik makale ve tez birçok dilde yayınlanmıştır. Bu iki bölümlük yazı dizisiyle onlara bir kez daha saygıyla bir güldeste sunmak istedik.
(Yazılar, yazarların görüşlerini yansıtmaktadır. Rûdaw Medya Grubu'nun kurumsal bakış açısıyla örtüşebilir ya da örtüşmeyebilir.)
.webp&w=3840&q=75)
