Konsulê Giştî yê Almanyayê yê Herêma Kurdistanê Albert von Wittke ragihand ku gelekî girîng e bi lez li Herêma Kurdistanê hikûmeteke nû bê avakirin
Albert von Wittke da zanîn ku welatê wî pêşwaziya koça yasayî û hêza kar a jêhatî dike lê di heman demê de derbarê koça neyasayî de hişyarî da.
Wittke diyar kir ku şansê wergirtina mafê penaberiyê ji bo kesên ku ji ber pirsgirêkên aborî koç dikin "gelekî kêm e."
Wittke derbarê proseya dayîna vîzeyan de jî eşkere kir ku sala 2024an nêzîkî 17 hezar û 500 serlêdan gihîştine destê wan lê piraniya wan bi pirsgirêk bûn. Wittke got: "Mixabin kalîteya serlêdanan xerab e; serlêdan yan ne temam in yan jî bi belgeyên sexte tên."
Konsulê Giştî yê Almanyayê yê Hewlêrê Albert von Wittke di hevpeyvîneke taybet a li gel Rûdawê de, bi hûrgilî behsa pêwendiyên Hewlêr û Berlînê, proseya reformê ya di Wezareta Pêşmergeyan de û dilgiraniyên welatê xwe yên li ser hêdîbûna proseyê kir.
Hevpeyvîna pêşkeşkarê Rûdawê Şaho Emîn û Albert von Wittke wisa ye:
Rûdaw: Birêz Konsul, ez bi dîtina we kêfxweş im.
Albert von Wittke: Ez gelekî spasiya vexwendina we dikim.
Rûdaw: Spas. Hûn bi xêr hatin. Ez Christmasê li we pîroz dikim. Dixwazim bipirsim Christmas li Hewlêr û Kurdistanê çawa bû?
Albert von Wittke: Gelekî xweş bû. Me li konsulxaneyê ahengeke biçûk a Christmasê li dar xist. Me keşeyê di nav hêzên xwe yên leşkerî de yê li Bingeha Asmanî ya Balafirgeha Hewlêrê vexwend û merasîmeke biçûk saz kir. Pişt re jî me ji bo xwarineke xweş a Christmasê amadekariyeke gelekî baş kir.
Rûdaw: Çima li vir î? Çawa bû ku hûn venegeriyan Almanyayê? Jixwe merasîmên olî li Almanyayê zêdetir in.
Albert von Wittke: Belê, hinek ji hevkarên me ji bo Christmasê vegeriyan Almanyayê lê divê hinek hevkar jî li vir bimînin. Yên ku mabûn, me bi hev re aheng li dar xist.
Rûdaw: We li Kurdistanê cil û bergên Christmasê dîtin? Xiristiyanên Enkawa, Şeqlawa yan cihên din? We serdana wan deran kiriye?
Albert von Wittke: Belê, me serdana wan kiriye. Her wiha me beşdarî merasîmeke Christmasê ya li Dêra Aşûrî ya Rojhilat kir ku gelekî balkêş bû.
Rûdaw: Gelekî baş e. Pêwendiyeke bihêz a çandî û hinek warên din di navbera Almanya û Kurdistanê de heye. Amerîkayê mezintirîn konsulxaneya xwe li Hewlêrê vekir. Plana we çi ye? Gelo planeke we ya ji bo berfirehkirina konsulxaneya we ya li vir heye?
Albert von Wittke: Di rastiyê de konsulxaneya me li gorî pîvanên Almanyayê jî saziyeke mezin e. Cihê me gelekî baş e û em gelekî bi wî cihî kêfxweş in, ji ber vê yekê ti planeke me ya ji bo veguhestina cihekî din nîne.
Rûdaw: Gelekî baş e. Gelo hûn dizanin ku xelkê Kurdistanê gelekî pesna berhemên Almanî didin û hez jê dikin? Hûn bazirganiya di navbera Kurdistanê û welatê xwe de çawa dibînin?
Albert von Wittke: Ez dibînim ku markayên Almanî gelekî cihê baweriyê ne. Li gorî min ev yek ji bo şirketên Almanî gelekî erênî ye. Ez wisa difikirim ku bazirganiyeke zêde û hawirdekirineke zêde ji Almanyayê heye. Bi baweriya min, tişta ku pêwîst e em bikin ji bo bipêşxistin û geşepêdana pêwendiyên xwe yên bazirganiyê, hinartina zêdetir a berhemên Kurdî ye ji bo Almanyayê. Her wiha eger jîngeha giştî ya bazirganiyê jî guncaw be, em hilberînerên zêdetir ên Almanî bînin Kurdistanê, bi mebesta dabînkirina derfetên kar ji bo xelkê û alîkariya ji bo curbecurkirina aboriyê.
Rûdaw: Plana we ji bo vê yekê çi ye? Gelo planeke diyarkirî ji bo bipêşxistina bazirganiyê di navbera Berlîn û Hewlêrê de heye?
Albert von Wittke: Em bi berdewamî li gel Jûra Pîşesazî û Bazirganiyê ya Almanyayê dixebitin ku erkê wê bipêşxistina pêwendiyên bazirganiyê yên li vir e. Em piştgiriya şandeyên bazirganiyê yên Herêma Kurdistanê dikin ku diçin Almanyayê, wekî mînak ji bo pêşangehên bazirganiyê. Her wiha em teşwîq dikin ku aliyên Alman jî li vir beşdarî pêşangehên bazirganiyê bibin. Di destpêka meha sibatê de, em dê şandeyeke bazirganiyê ji Almanyayê bînin Bexda û Hewlêrê jî. Em hêvîdar in ku ev bibe handereke gelekî girîng ji bo pêwendiyên bazirganiyê yên Almanya û Kurdistanê.
Rûdaw: Hinek şirketên li Kurdistanê dixwazin bibin hevpar û birîkarên şirket û brandên Almanyayê. Li gorî we ev yek dikare bibe? Karekî wiha hêsan e?
Albert von Wittke: Bi ya min gelekî guncaw e. Wekî te behs kir, navûdengê brandên Almanî li vir gelekî baş e. Ji ber vê yekê daxwazeke zêde li ser heye. Bi ya min Odeya Bazirganiyê ya Almanyayê ku ofîseke wê li Hewlêrê jî heye, her dem dikare di vî warî de gelekî alîkar be.
Rûdaw: Ev çend sal in li vir pêvajoyek heye ku jê re tê gotin reform û yekxistina hêzên Pêşmerge. Hikûmeta Almanyayê roleke bêalî di wan reforman de dilîze. Hûn vê pêvajoyê çawa dibînin? Hûn jê razî ne? Hêdî ye yan lezgîn e?
Albert von Wittke: Bila em bêjin ku pêvajoyek ne bi wî awayî ye ku em dixwazin lê baş e ku em dibînin pêvajo ber bi pêş ve diçe. Bi ya min ji wê dema ku me ev pêvajo li gel hevpeymanên xwe yên di nav Hevpeymaniya Navneteweyî de dest pê kiriye, me pêşketinên girîng bi dest xistine. Ji bo me, tiştê girîng parastina ewlehî û seqamgîriya vê herêmê ye. Bi ya min hêzeke yekgirtî ya Pêşmerge ji bo wê mebestê dê bibe amûreke gelekî girîng. Em bi temamî nizanin piştî bidawîhatina erka Hevpeymaniya Navneteweyî ya li dijî DAIŞê dê çi biqewime, lewma bi ya min siyasetmedar û fermandarên leşkerî yên Kurd divê vê pêvajoyê lez bikin.
Rûdaw: Xala lawaz a pêvajoyê ku hêdî yan giran diçe çi ye?
Albert von Wittke: Bi ya min her rêxistineke nû dem jê re divê. Ez têdigihîjim ku li vir li Kurdistanê, partî hînî wê yekê bûne ku Pêşmergeyên wan ên taybet hebin û ramana hebûna yek hêza Pêşmerge ji bo tevahiya herêmê tiştekî nû ye. Ji ber vê yekê bi ya min pêwîst e ev yek bi temamî bi cih bibe. Her wiha pêwîst e em ruhekî zêdetir ê yekîtiyê di nav vê hêzê de bibînin.
Rûdaw: Niha ez dixwazim behsa vîzeya Almanyayê bikim. Xelk li Îraq û Kurdistanê hez dikin biçin Almanyayê. Gelek caran ez gilî û gazinan dibihîsim ku pêvajo gelekî giran e û gelek daxwaz tên redkirin. Çima?
Albert von Wittke: Mijar bi hev ve girêdayî ne. Yekem, hejmareke zêde ya serlêdanên vîzeyê ji me re tên. Di sala 2024an de, bi giştî 17 hezar û 500 serlêdanên me yên vîzeyê hebûn. Tişta ku hevkarên min dibêjin ew e ku mixabin, serlêdan yan ne temam in yan jî belgeyên sexte li gel tên pêşkêşkirin. Pêdaçûna li ser wan belgeyan jî li gorî rewşeke asayî gelekî zêdetir demê dixwaze. Ev yek pêvajoyê hêdî dike. Lewma ez daxwazê ji her kesî dikim ku bi hûrî li rênimayan binêrin; pêşkêşkirina belgeyên temam pêngava ewil a wergirtina vîzeyê ye.
Rûdaw: Ji bilî xelkê Kurdistanê, gelo xelkê Rojavayê Kurdistanê û Sûriyeyê jî ji vir serlêdanan dikin?
Albert von Wittke: Bi awayekî giştî divê tu niştecihê wê navçeyê bî ku konsulxane lê ye. Lê rewşeke taybet ji bo xelkê Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê heye çimkî Balyozxaneya Almanyayê ya li Şamê niha karê vîzeyê nake. Lewma xelkê Sûriyeyê dikarin li Hewlêrê ji bo vîzeya mana demdirêj (zêdetirî 90 rojan) daxwazê bikin.
Rûdaw: Di çend salên borî de ti cure gendelî di pêvajoya vîzeyê de hebûye?
Albert von Wittke: Pirsgirêk ew e ku gelek ofîs hene ku ji xelkê re dibêjin ew dikarin pêvajoyê bilezînin. Bi ya min bi rêya wan ofîsan hinek belgeyên sexte tên çêkirin. Ez ducare dikim ku her kes dikare daxwaza vîzeyê bike û ti sêhrbaziyek jê re nîne. Lîsteyeke zelal li ser malpera me heye. Serlêder bi xwe berpirsiyarê belgeyên xwe ye, ne ew ofîsa ku alîkariyê dike.
Rûdaw: Gelo hinek ofîs belgeyên nerast pêşkêş dikin da ku xelk biçin Almanyayê û daxwaza penaberiyê bikin?
Albert von Wittke: Dibe ku sedemên cuda hebin. Me hejmareke zêde ya penaxwazan ji Îraqê heye. Îraqî hîn jî di rêza çaremîn a penaxwazan de ne li Almanyayê. Rêyên neyasayî hene yan jî xelk vîzeya geştiyariyê bi kar tînin û paşê daxwaza mafê penaberiyê dikin.
Rûdaw: Derbarê Kurdên Sûriyeyê de, ew daxwaza vîzeya hevgirtina malbatê dikin. Gelo ti hêsankariyên we hene?
Albert von Wittke: Cureyekî diyarkirî yê vîzeya hevgirtina malbatê hebû ku niha hatiye rawestandin. Ew jî pêwendî bi wan kesan ve heye ku vegera wan a bo welat metirsîdar e lê ji bo kesên din, wekî yên ku dixwazin biçin cem welatiyekî Alman yan kesekî ku mafê manê heye, serlêdan didomin. Navendeke piştgiriyê ya IOMê heye ku şêwirmendiyê dide xelkê ji bo komkirina belgeyan.
Rûdaw: Hikûmeta nû ya Almanyayê teqezî li ser dersînorkirina wan kesan dike ku daxwaza wan hatiye redkirin. Siyaset dê ji bo Êzidiyan çawa be?
Albert von Wittke: Dema DAIŞê êriş kir, Almanyayê hejmareke zêde ya Êzidiyan wergirt. Kesên ku mafê penaberiyê wergirtine dikarin li Almanyayê bimînin lê yên ku daxwaza wan hatiye redkirin divê welat biterikînin. Ev yek ne tenê ji bo Êzidiyan, ji bo her kesî wisa ye. Eger bi daxwaza xwe neçin, hikûmeta Almanyayê rêyên xwe hene ji bo vegerandina wan.
Rûdaw: Ti amarek heye ku çend Alman li Herêma Kurdistanê dijîn?
Albert von Wittke: Na, bi rastî ti amarek nîne çimkî ti neçarî nîne ku xwe tomar bikin. Em texmîn dikin ku çend hezar kes bin ku beşek ji wan xwedî du regeznameyan in.
Rûdaw: Çi cure asankarî ji bo xwendekar û hêza kar a jêhatî hene?
Albert von Wittke: Almanya pêşwaziya penaxwazên jêhatî dike çimkî em hewcedarê wan in. Almanya civakeke bi temen e. Saziya Veguherîna Akademîk a Almanyayê (DAAD) şêwirmendiyê dide. Her wiha em dê ofîsekê vekin ku tê de şêwirmendiya taybet bi koça hêza kar a jêhatî bo Almanyayê were dayîn.
Rûdaw: Hevalekî min got ku 200 perestarên wan hene ku zimanê Almanî hîn bûne. Mekanîzmayên yasayî çi ne ku ew herin Almanyayê?
Albert von Wittke: Pêwîst e ew daxwaza vîzeyê bikin. Divê ji vir ve li karekî li Almanyayê bigerin. Dema ku kar peyda kirin, dikarin bi belgeyên xwe serî li konsulxaneyê bidin.
Rûdaw: Siyaseta koçberiyê li Almanyayê tund bûye. Plana we ya ji bo rawestandina koça neyasayî çi ye
Albert von Wittke: Siyaseta me tundtir bûye çimkî em dixwazin derfetê bidin wan kesên ku bi rastî tên çewisandin. Em tenê dikarin şîretan li xelkê bikin ku dev ji koça neyasayî berdin çimkî ew gelekî metirsîdar e û şansê wergirtina mafê penaberiyê ji bo kesên ku ji ber sedemên aborî diçin gelekî kêm e. ‘Derfetên min ên aborî kêm in’ nabe sedema wergirtina penaberiyê.
Rûdaw: Te got we zêdetirî milyonek penaber wergirtine. Bi nêrîna te civaka Almanî sûdeke zêde ji van kesan wergirtiye?
Albert von Wittke: Gelek ji wan Sûriyeyiyan bi awayekî baş entegre bûne. Zêdetirî 6 hezar bijîjk ji Sûriyeyê hatine ku niha beşeke girîng a sîstema me ya tenduristiyê ne. Ew çanda me dewlemend dikin lê hinek hene ku naxwazin entegre bibin, em alîkariya wan dikin ku vegerin welatên xwe. Bo nimûne, dibistaneke me ya Almanî li Hewlêrê heye ku xizmeta wan kesan dike ku ji Almanyayê vegeriyane da ku zarokên wan ji perwerdeyê bêbeş nemînin.
Rûdaw: Jineke 60 salî çawa dikare di nav civaka Almanyayê de entegre bibe?
Albert von Wittke: Ew biryareke kesane ye. Divê mirov ji xwe bipirse ‘Gelo ez dê li Almanyayê bextewar bim?’ Di 60 saliyê de peydakirina kar zehmet e eger hûn ne di nav sîstemê de bin. Şansê wan kêm e, ji xeynî wan kesên ku dixwazin bigihin hevjînên xwe hene.
Rûdaw: Ez dixwazim pirseke din bikim. Zêdetirî salekê ye, ez bawer im 14 meh di ser hilbijartinên parlamentoyê yên li vê herêmê re derbas bûne û heta niha hikûmeta nû nehatiye avakirin. Hûn serkirdeyên Kurd ên herdu aliyan, YNK û PDKyê dibînin. Hûn çi dibêjin? Ew çi dibêjin? Li gorî agahiyên we, plana paşerojê ji bo avakirina hikûmeta nû çi ye?
Albert von Wittke: Peyama ku digihe min ew e ku ew li ser dixebitin. Em bawer dikin ku pir girîng e hikûmeteke nû bi lez were avakirin. Eger hilbijartin hebin û tiştek neguhere, ev pirsgirêk e. Hikûmeteke yekgirtî û rewa pir bihêztir e. Niha li Bexdayê jî pêvajoya pêkanîna hikûmetê heye. Ji bo parastina berjewendiyên Kurdan û ji bo dîtina çareseriyeke baş piştî bidawîhatina erka Hevpeymaniya Navneteweyî ya li Dijî DAIŞê ya di Îlona 2026an de, divê hikûmeteke yekgirtî hebe.
Rûdaw: Birêz Albert von Wittke, gelekî spas.
Albert von Wittke: Spas ji bo mêvandariya we.
