بۆچی عێراق پارەی نەوتەکەی راستەوخۆ بۆ ناگەڕێتەوە؟

رۆژی 23ی ئاداری 2026 فوئاد حوسێن، وەزیری دەرەوە و جێگری سەرۆکوەزیرانی عێراق لە وەڵامی ئەو پرسیارەی عێراق کە کەی پارەی نەوتی مانگانە بۆ دێتەوە؟ گوتی "ئەمڕۆ دەیفرۆشێت، دوای دوو-سێ مانگ پارەکەی دێت"، بەڵام ئەم دواکەوتنەی داهاتی عێراق پەیوەستە بە پرۆسەی فرۆشتنی نەوتەوە لەلایەن کۆمپانیای بەبازاڕکردنی نەوتی عێراق "سۆمۆ"وە تاوەکو ئەو هەژمارانەی عێراق لە بانکەکەی نیویۆرک هەیەتی، چونکە ئەو رۆژەی کەشتییەکە نەوتی عێراق باردەکات، سۆمۆ 30 تاوەکو 60 رۆژی داوەتە کڕیارەکان بۆ پێدانی پارەی نەوتی بارکراو بە دۆلار. 

هەربۆیەش بڕی ئەو پارەیەی عێراق تاوەکو کۆتایی شوباتی 2026 لە بانکەکەی نیویۆرکدا بووە نزیکەی 2 ملیار دۆلارە، لەکاتێکدا داهاتی مانگانەی نەوتی لەنێوان 6 بۆ 8 ملیار دۆلارە و یەدەگی دراوی بیانی 97.6 ملیار دۆلارە. 

لەراستیدا، مەترسیی سزادانی ئابووریی عێراق لەلایەن ئەمریکاوە هێندەی پەیوەستە بە دابڕینی لە سیستمی ئابووریی جیهان، هێندە مەترسی نییە لەسەر داهاتی نەوت و یەدەگەکەی، چونکە لە 2016وە یەدەگی دراوی بیانی عێراق هەمەچەشنبوونی گەورەی بەخۆوە بینیوە. 

بەپێی دوایین داتاکانی بانکی ناوەندیی عێراق، رێژەی یەدەگی دراوی بیانیی عێراق (دۆلار و قەواڵە داراییەکان و زێڕ) لە بانکی یەدەگی فیدراڵیی نیویۆرک ناگاتە 34٪، واتە رێژەی 64٪ی یەدەگی دراوی بیانیی عێراق لە دەرەوەی بانکەکانی ئەمریکایە و لە فەرەنسا، چین و بەریتانیایە، لەکاتێکدا دەیەک پێشتر لەم بانکانە سفر بووە. 

پەیوەندیی بانکی یەدەگی فیدراڵیی نیویۆرک و بانکی ناوەندی و وەزارەتی دارایی عێراق ئاڵۆزە و هەژماری جیاواز لەخۆدەگرێ، لەو کاتەی کڕیاری نەوت دۆلارەکە دەداتە بانکەکەی نیویۆرک تاوەکو ئەو کاتەی وەزارەتی دارایی بە دینار لە بانکی ناوەندی وەردەگرێت بۆ خەرجییەکان چەند هەژمارێکی جیاواز لەخۆدەگرێ. 

یەک داهات و چەند هەژمارێک؛ میکانیزمی هاتنەوەی پارەی داهاتی نەوت بۆ عێراق

عێراق داهاتی نەوتەکەی دەگوازێتەوە بۆ هەژمارێک لە بانکی یەدەگی فیدراڵیی نیویۆرک (FRBNY) بە ناونیشانی هەژماری وەرگرتنی داهاتەکانی نەوت (ORRA) کە لەلایەن بانکی ناوەندیی عێراق و وەزارەتی داراییەوە بەڕێوە دەبرێ. دواتر داهاتی نەوتی بەدەستهاتوو لە هەمان بانک دەخرێتە سەر هەژمارێکی دیکە بە ناوی Iraq2 و بانکی ناوەندیی عێراق بەڕێوەی دەبات، پاشان بۆ هەژمارە دۆلارییەکەی وەزارەتی دارایی لەناو بانکی ناوەندیی عێراق، ئینجا وەزارەتی دارایی دۆلار دەیفرۆشیت بە بانکی ناوەندی  و دینار وەردەگرێت، کە دەتوانین بڵێین ئەمە هەژماری داهاتی نەوتی عێراقە و خەرجییەکانی لێوە دابین دەکرێت.

 ئەم دوو هەژمارەی عێراق لە بانکی یەدەگی فیدراڵیی نیویۆرک (FRBNY) جێگرەوەی هەژمارەکەی پێشووی عێراقی گرتەوە کە بەپێی بڕیارنامەی 1483ی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان دوای هێرشی ئەمریکا لە ساڵی 2003 دروستکرابوو بە ناوی سندوقی گەشەپێدانی عێراق (DFI). 

دوو دەیە پێش ئێستا بڕیارەکەی ئەمریکا بۆ پاراستنی عێراق بوو لەو هەموو قەرزە کەڵەکەبووەی دەسەڵاتی پێشوو کە وەزارەتی دارایی ئاماژە بە 130 ملیار دۆلار دەکات، بەڵام لە 2011ەوە نەتەوە یەکگرتووەکان ئەم بڕیارەی هەڵوەشاندەوە و سەروەریی یاسایی و کارگێڕیی سامانی بەدەستهاتووی نەوتی عێراق بۆ وڵاتەکە گەڕاندەوە، بەڵام هێشتا ئەمریکا بەردەوامە لەوەی کەوا کۆنترۆڵی کۆتایی لە داهاتی بەدەستهاتووی نەوتی عێراق لای خۆی بێت، کە دوایین نوێکردنەوە لە 2024دا بوو لەلایەن جۆ بایدن، سەرۆکی ئەوکاتەی ئەمریکاوە.

خاڵێکی دیکەی پەیوەست بەم میکانیزمەی هەژماری دارایی عێراق لە بانکی یەدەگی فیدراڵیی نیویۆرک، پەیوەستە بە پرۆسەی وردبینیی داهات و خەرجییەکانەوە، کە هەر مامەڵەیەکی دارایی بە دۆلار بە پرۆسەیەکی وردبینیی تونددا تێدەپەڕێت لەلایەن (FRBNY)وە بۆ دڵنیابوونەوە لەوەی پارەی بەدەستهاتوو، چ وەک داهات یان خەرجی، بە یاساکانی دژە سپیکردنەوەی پارە (AML) تێپەڕن و پرۆتۆکۆڵەکانی سزاکان پێشێل نەکەن کە لەلایەن ئەمریکاوە دانراون. هەربۆیەش لە 2024دا لە دوای بڵاوبوونەوەی راپۆرتێکی "وۆڵ ستریت جۆرناڵ" لەبارەی رۆشتنی پارەی داهاتی نەوتی عێراق بۆ گرووپە چەکدار، کۆنگرێسی ئەمریکا هاتە سەر خەت و داوایان لە بانکی فیدراڵیی نیویۆرک کرد روونکردنەوە لەو بارەیەوە بدات.

بانکەکانی وەک ئوسترالیا، ئیمارات، هۆڵەندا و ئیتاڵیا. ڕێژەی بڕی ئەو پارەیە لە بانکی یەدەگی فیدراڵیی نیویۆرک نەوەکو کۆی ئەو پارەیەی وەک قەواڵە داراییەکان و زێڕ عێراق لە ئەمریکا هەیەتی.

بانکی فیدراڵیی نیویۆرک لە ئەمریکا؛ داهاتی مانگانە یان یەدەگی پارەی عێراقی لایە؟ 

کۆی یەدەگی عێراق بە دراوی بیانی تاوەکو شوباتی 2026، 97.6 ملیار دۆلارە، بەڵام بەپێی داتاکانی بانکی ناوەندیی عێراق (CBI) تاوەکو شوباتی 2026 بڕی پارەی عێراق لە هەژمارەکەی بانکی یەدەگی فیدراڵیی ئەمریکا بە دۆلار 1.5 ملیار دۆلار و 0.7 تریلیۆن دینارە (بەنزیکەی 0.5 ملیار دۆلار)ە، واتە کۆی ئەو پارەیەی لەو هەژمارەدایە و هی عێراقە، 2 ملیار دۆلار، د. ئەحمەد تەبقچەلی، لێکۆڵینڤانی باڵا لە ئەنجومەنی ئەتڵەنتیک.

د. ئەحمەد تەبقچەلی، دەڵیت ئەگەر وا دابنێین بانکی (FRBNY) پارێزەری (Custodian) هەموو ئەو کاش، سەنەدات و پسوڵانەی گەنجینەی ئەمریکایە (US T-Bills and T-Bonds) کە لای بانکی ناوەندییە (20٪ی کۆی یەدەگەکان). هەروەها یەدەگی زێڕ (14٪ی دارایییەکان) لەژێر چاودێری و پاراستنی FRB دایە، ئەوا کۆی ئەو پشکانەی یەدەگی عێراق کەوا پەیوەستن بە ئەمریکاوە دەگاتە نزیکەی 36٪، واتە رێژەی 64٪ی یەدەگی دراوی بیانیی عێراق و زێڕەکەی لە دەرەوەی ئەمریکایە و لە بانکەکانی دیکەی وڵاتانی وەک فەڕەنسا و بەریتانیا، ئوسترالیا، ئیمارات و هۆڵەند دایە.

هەروەها د. نەبیل مەرسومی، شارەزای ئابووری و نەوت، ئاماژە بەوە دەکات کە لە رووی دەسەڵاتی باڵاوە یاخود کۆنترۆڵی یەدەگی دراوی بیانیی عێراقەوە دەتوانین بڵێین "عێراق خاوەندارێتیی یاسایی هەیە، بەڵام بانکی یەدەگی فیدراڵیی نیویۆرک (FRBNY) کۆنترۆڵی کارگێڕیی (Operational Control) لەدەستە". ئەمەش بۆ داهاتی نەوت زیاتر تاوەکو یەدەگی دراوی بیانی عێراق. 

عێراق لەم ساڵانەی دواییدا یەدەگی دراوە بیانییەکەی هەمەچەشن کردووە، بۆ نموونە بانکی فەڕەنسا و ئینگلتەرا لەگەڵ بانکی گەلی چین بوونەتە بەشیکی گەورە لەکۆی یەدەگی دراوی بیانی عێراق. 

یەدەگی عێراق لە بانکی فەڕەنسا دەگاتە 10.2 ملیار دۆلار و بانکی ئینگلتەراش 3.3 ملیار دۆلار و بانکی گەلی چین 10.49 ملیار دۆلار، لەکاتێکدا دەیەک پێش ئێستا ئەم بانکانە هیچ یەدەگێکی دراوی بیانی عێراقیان لانەبووە. بەمشێوەیەش بێت ئەم سێ وڵاتە نزیکەی یەک لەسەر چواری یەدەگی دراوی بیانی عێراقیان لایە.  

بەپێی راپۆرتی ناوەندی رۆژهەڵاتی نێوەڕاست بۆ رووپێوی ئابووری (MEES)، رێژەیەکی کەمی یەدەگی بانکی ناوەندیی عێراق لای بانکەکەی نیویۆرکە وەک کاش، بەڵام بڕی ئەو پارەیەی وەک قەواڵەی دارایی و یەدەگی زێڕە زۆرە، ئەگەر کۆی یەدەگی دراوی بیانی عێراق 100 ملیار دۆلار بێت ئەوا 36 ملیار دۆلاری لەم بانکە دایە. 

بەرزبوونەوە و دابەزینی یەدەگی دراوی بیانیی عێراق سەرچاوەکەی داهاتی نەوت و گۆڕانکاری لە نرخی زێڕ تاوەکو ئەوەی ساڵانە عێراق پارەی کۆکردبێتەوە. بۆ نموونە لە 2022دا کاتێک نرخی نەوت بەرزبووەوە، یەدەگەکەشی لە 69 ملیارەوە بەرزبووەوە بۆ 108 ملیار دۆلار. ئێستاش تاوەکو کۆتایی 2025 کەمبووەتەوە بۆ 97 ملیار دۆلار.

هەروەها، زیادبوونی یەدەگی زێڕ و بەرزبوونەوەی بەهاکەی بەرێژەی 55٪ وایکرد عێراق بهێنیتە پلەی چوارەم لەسەر ئاستی وڵاتانی عەرەبی و بڕەکەی بگاتە 170 تۆن لە 2025دا .

داهاتی عێراق بە نەوتە و نەوتیش بە دۆلار مامەڵەی پێوە دەکرێت و سەرۆکەکانی ئەمریکا تاوەکو ئێستا سەروەریی کارگێڕیی بۆ داهاتی نەوت (نەوەکو یەدەگی پارەی عێراق) نەگەڕاندووەتەوە و بڕیارەکەیان بۆ پارێزگاری لە داهاتی نەوتی بەدەستهاتوو هەڵنەوەشاندووەتەوە، دەتوانین بڵێین عێراق مافی یاسایی و بانکەکەی نیویۆرک زیاتر دەسەڵاتی کارگێڕیی بۆ پارەی عێراق هەیە. 

لەکۆتاییدا،  سیستەمی ئابووریی عێراق لەژێر رەحمەتی ئەمریکادایە، بەڵام درەنگکەوتنی مانگێک بۆ سێ مانگی داهاتی نەوت، پەیوەندیی بە رێکارەکانی فرۆشتنی نەوتەوە هەیە لەلایەن سۆمۆوە تاوەکو بانکی فیدراڵیی یەدەگی نیویۆرک.