وەزارەتی بازرگانیی عێراق: کۆگاکانی سلێمانی و دهۆک دابینکاری سەرەکیی سەبەتەی خۆراکن بۆ هەموو وڵات

حەنون: بەناوی خوای بەخشندە و میهرەبان، هەلێکی باشە لە رێگەی کەناڵە بەڕێزەکەتانەوە، ئەوە روون بکەمەوە کە هەرچی پەیوەندی بە پشکی هەرێمی کوردستانەوە هەیە، پەیوەستە بە لیژنەیەکی حکومی بە سەرۆکایەتیی بەڕێز وەزیری کشتوکاڵ و ئەندامییەتی نوێنەرانی هەرێم و نوێنەرانی وەزارەتی بازرگانی. ئەم لیژنەیە هەفتەی رابردوو کۆبوونەوەیەکی کرد و چەند راسپاردەیەکی دەرکرد. تا ئەو شوێنەی من ئاگاداربم، راسپاردەکان بڕیاریان لەسەر بڕێکی زیاتر لەو ژمارەیە داوە، کە تۆ باست کرد، رەنگە بگاتە 400 هەزار تۆن. پشکی هەرێم لە ساڵانی رابردوودا 350 هەزار تۆن بووە، بەڵام لە دوو وەرزی رابردوودا زیادکرا بۆ 700 هەزار تۆن. هەمیشە لیژنەی وەزاری بە سەرۆکایەتیی بەڕێز وەزیری کشتوکاڵ بڕیار لەسەر ئەو بڕە دەدات، کە لە جووتیاران وەردەگیرێت لە چوارچێوەی وەرزی بەبازاڕکردنی کشتوکاڵیدا. وەزارەتی بازرگانی لایەنی پەیوەندیدارە، کە هەڵدەستێت بە وەرگرتنی بەرهەمەکە لە چوارچێوەی ئەو پلانە بازاڕکردنە کە وەزارەتی کشتوکاڵ دایڕشتووە بە هاوئاهەنگی لەگەڵ کۆمەڵەکانی جووتیاران و لایەنە پەیوەندیدارەکان لە پارێزگاکان.

حەنون: لەگەڵ دەستپێکی هەر وەرزێکی بازاڕکردن، وەزارەتی کشتوکاڵ پلانی کشتوکاڵیی ئەو وەرزەمان بۆ دابین دەکات، کە بەسەر پارێزگاکاندا دابەشکراوە. ئەمەش لە چوارچێوەی ئەو میکانیزمانەی کە وەزارەت بە هاوئاهەنگی لەگەڵ فەرمانگە کشتوکاڵییەکانی پارێزگاکان ئامادەیان دەکات. ئەو پلانەی پەیوەندی بە هەرێمی کوردستانەوە هەیە، هەمیشە دەکەوێتە ژێر بڕیاری لیژنەیەکی وزاریی حکومی بە سەرۆکایەتی وەزیری کشتوکاڵ. ئێمە پلانەکە وەردەگرین و پاڵپشت بەو رێککەوتنەی لە نێوان وەزارەتی کشتوکاڵ و هەرێمدا کراوە، جێبەجێی دەکەین. پلانەکە هەمیشە لە چوارچێوەی لێکتێگەیشتن و رێککەوتنی نێوان هەرێم و وەزارەتی کشتوکاڵدایە، چونکە وەزارەت لایەنی پەیوەندیدارە بە دیاریکردنی پلانی کشتوکاڵی. تا ئەو شوێنەی من ئاگاداربم، پێش ئەم دیدارە پەیوەندیم بە بەڕێزان لە کۆمپانیای گشتیی بازرگانیی دانەوێڵە کرد، کە لایەنی بەرپرسە لە وەرگرتنی بەرهەمەکان، ئاگاداریان کردمەوە کە کۆبوونەوەکە ئەنجامدراوە و کۆمەڵێک بڕیار دراون. ئێمە ئێستا چاوەڕوانی بڕیاری کۆتایی لیژنەکەین؛ بێگومان نوێنەری هەرێمی کوردستانیش لەوێ ئامادە بووە و مافی ئەوەی هەبووە گوزارشت لە رای خۆی بکات، یاخود دەتوانێت ئێستا تانە لە بڕیارەکە بدات لەبەردەم ئەنجوومەنی وەزیرانی نوێ، کە بڕیارە بەم زووانە لە چوارچێوەی کابینەیەکی نوێدا کۆببێتەوە. کەواتە، هەر بڕیارێکی وەزارەتی کشتوکاڵ، هەرێمی کوردستان مافی تانەلێدانی هەیە، هەروەها وەزارەتەکانی کشتوکاڵ و بازرگانیش دەتوانن لە رێگەی میکانیزمە دەستوورییەکانەوە تانە لە بڕیارەکان بدەن، بەڵام ئێمە لە وەزارەتی بازرگانی، تەنیا پلانەکە بەپێی ئەو ژمارانە جێبەجێ دەکەین، کە لە وەزارەتی کشتوکاڵەوە بۆمان دێت و لەسەر ئەو بنەمایەش بەرهەمی جووتیارانی هەرێم وەردەگرین. 

حەنون: لە وەزارەتی بازرگانی خواستمان ئەوەیە کە ئەم وەرزە لە ئاستی شەش ملیۆن و حەوت ملیۆن تۆن تێپەڕێت، هەروەها ئامانجمانە بگەینە خۆبژێوی کە ماوەی سێ وەرزە پێی گەیشتووین، ئەمەش گەشەسەندنێکی ئەرێنییە لە پرۆسەی چاندنی گەنمدا. وەزارەتی بازرگانی لە بەرامبەر ئەمەدا رێکاری گەورەی گرتووەتە بەر بۆ وەرگرتنی بەرهەمەکە و دابینکردنی شوێنی عەمبارکردن لە وەزارەتدا. ئومێدەوارین لە هەموو پارێزگاکانەوە بە ئاسانییەکی زۆر بەرهەمەکە وەربگرین، چونکە ئامادەییمان هەیە بۆ وەرگرتنی هەموو بڕەکان، بەڵام پلانی کشتوکاڵی سەر بە وەزارەتی کشتوکاڵە. هەر بۆیە پێم وایە بابەتەکە لە رێگەی رێکارەکانی نێوان هەرێم و حکومەتی فیدراڵی لەسەر ئاستی ئەنجوومەنی وەزاریی ئابووری یان ئەنجوومەنی وەزیران یەکلایی دەکرێتەوە.

حەنون: ئێمە ئێستا لە هەموو پارێزگاکانی باشوور دەستمان پێکردووە؛ لەوانە بەسرە، زیقار، موسەننا، کەربەلا، دیوانییە، سەماوە و نەجەف، جگە لە حللـە. لە پارێزگاکانی ناوەڕاست و باشوور؛ هەڵمەتی بە بازاڕکردن بە رێکوپێکی زۆر و لەسەرووی ئەو پلانەی پێشتر بۆی داڕێژرابوو بەڕێوەدەچێت. شوێنەکانی عەمبارکردن و رێسا و مەرجەکانی بازاڕکردن ئامادەکراون. هەمیشە پلانی بازاڕکردن لە پارێزگاکانی باشوورەوە بەپێی شوێنی جوگرافی دەستپێدەکات، تاوەکو دەگاتە پارێزگاکانی باکوور لە هەرێمی کوردستان، کە ئەوانیش ئێستا بۆ ئەم وەرزە ئامادەن. ئومێدی خێرمان هەیە بەهۆی بڕی ئەو بارانەی لەم پارێزگایانە باریوە، بەتایبەتی لە ناوچەکانی هەرێمی کوردستان و لە موسڵ و لە کەرکووک. ئەم وەرزە بارانێکی زۆر باری، بۆیە پێشبینی دەکەین ئەم وەرزە بەراورد بە وەرزەکانی پێشوو گەورە بێت.

حەنون: ئێمە پشت بە بڕیاری ئەنجوومەنی وەزیران دەبەستین، کە نرخی هەر تۆنێکی بە 700 هەزار دیناری عێراقی دیاریکردووە. هەروەها بڕیارێکیش لەلایەن ئەنجوومەنی نوێنەرانەوە دەرچووە کە نرخی هەر تۆنێکی بۆ 900 هەزار دینار گەڕاندووەتەوە، بەڵام تاوەکو ئێستا وەزارەتی بازرگانی هیچ رێنماییەکی نوێی لەبارەی پرسی نرخاندنەوە پێ نەگەیشتووە. ئەمەش بەهۆی میکانیزمی کارکردنی ئەنجوومەنی وەزیران و کارکردنی لە چوارچێوەی دەسەڵاتەکانیدا. بۆیە پێموایە بابەتەکە بۆ حکومەتی داهاتوو جێدەهێڵدرێت، کە ئینشاڵڵا بەم زووانە پێکدێت. وەزارەت مامەڵە لەگەڵ هەر بڕیارێکی ئەنجوومەنی وەزیران و هەر بڕیارێکی ئەنجوومەنی وەزاری بۆ کاروباری ئابووری دەکات. کەواتە بڕیاری ئەنجوومەنی نوێنەران دەبێت بەپێی ئەو میکانیزمە دەستوورییانە جێبەجێ بکرێت کە لە یاساداناندا پەیڕەو دەکرێن، لایەنی جێبەجێکاریش هەڵدەستێت بە جێبەجێکردنی ئەم یاسا و بڕیارانە. ئێمە چاوەڕوانی بڕیارێکین لە ئەنجوومەنی وەزیرانەوە بۆ جێبەجێکردنی بڕیارەکەی ئەنجوومەنی نوێنەران.

حەنون: بەڕاستی رێکارەکانی وەزارەتی بازرگانی و برایان لە کۆمپانیای گشتیی بازرگانیی دانەوێڵە و دەستە کارگێڕی و داراییەکان لە وەزارەت، رۆژانە و بە شێوەیەکی بەردەوام بەدواداچوون لەگەڵ وەزارەتی دارایی دەکەن بە مەبەستی ناردنی شایستە داراییەکانی جووتیاران لە هەرێم و لە پارێزگاکانی دیکەش. ئێمە دوایین بڕە پارە کە وەرمانگرت 60 ملیار دینار بوو، کە بە یەکسانی بەسەر پارێزگاکاندا دابەشکرا، لە رێگەی ئەو میکانیزمەی کۆمپانیای گشتیی بازرگانیی دانەوێڵە کاری پێدەکات. ئومێدەوارین ئەو بڕە پارەیەی کە لای حکومەت ماوە لە شایستە داراییەکانی جووتیاران، کە بڕی یەک تریلیۆن و بڕێکی دیکەشە کە رەنگە بگاتە 500 ملیار دینار، لەلایەن وەزارەتی داراییەوە دابین بکرێت بۆ تەواوکردنی دابەشکردنی پارە بەسەر جووتیاران لە هەموو پارێزگاکانی عێراق نەک تەنیا لە هەرێمی کوردستان، چونکە لە هەموو پارێزگاکان شایستەی دارایی جووتیاران هەیە، ئومێدەوارین حکومەتی داهاتوو ئەم کارە تەواو بکات، دڵنیام حکومەت رێکاری گەورە دەگرێتەبەر بۆ چارەسەرکردنی ئەم بابەتە و پێدانی شایستە داراییەکان. لە راستیدا وڵات بە قەیرانێکی دارایی گەورەدا تێپەڕی، کە هۆکارەکەی تەنگەی هورمز و پچڕانی زنجیرەی دابینکردنی وزە بوو، لەوانەش نەوت و سەختی گەیاندنی بە بازاڕە جیهانییەکان. بەو هۆیەشەوە پرۆسەی گەیشتنی پارە بۆ عێراق کاتی دەویست. ئومێدەوارین ئەم بابەتە چارەسەر کرابێت بۆ ئەوەی هەموو شایستە داراییەکان بەتەواوی بدرێن.

حەنون: پلانمان هەیە بۆ فراوانکردنی شوێنەکانی عەمبارکردن بە مەبەستی لەخۆگرتنی بڕە زۆرەکانی بەرهەمی گەنم، بەتایبەتی کە ساڵانی دوایی گەشەیەکی گەورەیان لەپرۆسەی وەرگرتنی بەرهەم لە جووتیارانەوە بەخۆوە بینیوە. پلانێکی کارکردنی بەردەواممان هەیە بۆ دروستکردنی پێنج سایلۆی گەورە لەو پارێزگایانەی کە بەسەر نەخشەی جوگرافیدا دابەشکراون. هەروەها پلانمان هەیە بۆ دروستکردنی کۆگا کراوەکان و ساڵانە لە رێگەی رێکارەکانی سەلامەتییەوە دەپارێزرێن، پلانەکەش هاوتەریب لەگەڵ وەرزی بەبازاڕکردن بەردەوامە. پرۆسەی فراوانکردنی ئەم عەمبارە زەمینییانە بەردەوامە، بەپێی میکانیزمێک کە رێگە دەدات هەموو ئەو بڕانە وەربگیرێن کە لەلایەن جووتیاران و کشتکارانەوە دەهێنرێن؛ ئەمەش لە راستیدا وەرچەرخانێکی جۆرییە لەم فراوانبوونەدا و پێشکەوتنێکی جۆرییە لە پرۆسەی دروستکردنی سایلۆ مۆدێرنەکان بۆ وەرگرتنی بەرهەمی گەنم.

حەنون: لە راستیدا دوای ئەو بارودۆخەی بەهۆی پەرەسەندنە ئەمنییەکان لە تەنگەی هورمز هاتە ئاراوە، وەزارەت چەند جێگرەوەیەکی دیکەی ئامادەکرد، ئەویش لە رێگەی وەرگرتنی بڕەکان لە رێگەی دەروازەکانی تورکیا و دەروازەکانی ئوردن مەبەستم عەقەبە-یە. بڕێکی زۆر لەم کەلوپەلانە لە رێگەی ئەو دەروازانەوە وەرگیراون. ئێستا کۆگاکانمان لە هەرێمی کوردستان دابینکاری سەرەکیی بابەتەکانی سەبەتەی خۆراکن بۆ تەواوی پارێزگاکانی عێراق. پارێزگاکانی سلێمانی و دهۆک کۆگای گەورەی خۆراکیان تێدایە و ئێستا دابینکاری سەرەکین بۆ پارێزگاکانی دیکە. ئێمە لە رێگەی سنوورەکانی تورکیاوە کەلوپەلەکان وەردەگرین تاوەکو دەگاتە دەروازەکانی کوردستان، لە رێگەی ئەو دەروازانەشەوە پلانی وەرگرتن و دابەشکردنی ئەم بابەتانە بەسەر پارێزگاکاندا دادەڕێژین. چەندین جار رامانگەیاندووە کە ئاسایشی خۆراک پارێزراوە بەهۆی هەبوونی بڕێکی زۆری خۆراک لە کۆگاکانماندا، سەرەڕای ئەو قەیرانە گەورەیەی لە ناوچەکەدا هەبوو. عێراق خاوەنی کۆگایەکی گەورەی گەنم و کۆگایەکی دیکەی بابەتەکانی سەبەتەی خۆراکە، کە بەشی چوار بۆ پێنج وەجبە دەکات. 

حەنون: بەشی چوار بۆ پێنج وەجبە دەکات. 

حەنون: وەک دەزانیت، پلانی بەبازاڕکردن یان پلانی دابەشکردنی تایبەت بە فۆرمی خۆراک دەگاتە 6 بۆ 8 وەجبە. واتە ئێمە مانگانە سەبەتەی خۆراک لە هەموو ناوچەکانی عێراق دابەش ناکەین، ئەوەش بەهۆی بارودۆخی دارایی و ئەو تەرخانکراوە داراییانەی کە لە بودجەی گشتیدا بۆ ئەم وەزارەتە دیاریکراون؛ بۆیە پلانەکەمان لە نێوان شەش بۆ هەشت وەجبەدایە. کەواتە هەموو ئەوەی بۆ سەبەتەی خۆراکی ئەم ساڵ پێویستە، لە کۆگاکانماندا بەردەستە. ئێستاش کەلوپەلی دیکە لە رێگەی دەروازەکانی هەرێمی کوردستان و لە رێگەی سنوورەکانی ئوردنەوە لە بەندەری عەقەبەوە دەگەن. ئەوەی ئێستا بەردەستە تا کۆتایی ساڵ بەش دەکات، هەروەها ئێمە ئامادەین بڕێکی زۆر لە رێگەی ئەو کۆمپانیایەی وەبەرهێنان لە سەبەتەی خۆراکدا دەکات، هاوردە بکەین.

حەنون: بەڕاستی هەر لە رێگەی کەناڵە بەڕێزەکەتانەوە، لە یەکەم رۆژی جێبەجێکردنی سیستەمی ئەسیکۆداوە قسەم لەسەر کردووە. گوتم کە ئەمە بڕیارێکی حکومییە و هەموو پارێزگاکانی عێراق دەگرێتەوە؛ سیستەمێکە رێگە بە بازرگانان، وەبەرهێنەران و پیاوانی کار دەدات کاڵاکانیان بە شێوەیەکی یاسایی بهێننە ناوەوە، بە جۆرێک چیدی لە بەندەرەکاندا دوانەکەون. لە لایەکی دیکەوە، جێبەجێکردنی ئەم بڕیارە گەڕانەوەی بۆ رێکارە کۆنەکان نییە، چونکە حکومەت زیاتر لە جارێک ئەم بابەتەی دواخستووە. هاوئاهەنگییەکی گەورە لە نێوان حکومەتی هەرێمی کوردستان و حکومەتی فیدراڵی هەیە بۆ سەرکەوتنی ئەم سیستەمە. هیوادارین براکانمان لە هەرێم لە پیاوانی کار، بازرگانان و وەبەرهێنەران، بڕوایان بەوە هەبێت کە ئەم سیستەمە جووڵەی بازرگانی لە عێراق و پرۆسەی هاتنەناوەوەی کاڵاکان رێکدەخات. هەروەها تا رادەیەکی زۆر بەشدار دەبێت لە چارەسەرکردنی ئەو کێشە هەڵپەسێردراوانەی ساڵانێکە لەبارەی هاتنی کاڵا و میکانیزمەکانیەوە هەبوون. جگە لەو رێکارانەی لایەنە حکومییە پەیوەندیدارەکانی دیکە گرتوویانەتە بەر بۆ ئاسانکاریی هاتنی کاڵاکان بەشێوەیەکی شەفاف و رێگریکردن لە دەستوەردانی نادروست و نایاسایی.

حەنون: بەپێچەوانەوە، هاوئاهەنگی لەگەڵ رووداو کارێکی زۆر باشە. لە راستیدا رووداو وەک کەناڵ و هەم وەک دەزگایەکی میدیایی دیار و سەرکەوتووی دەبینین، کە بەشدارە لە گەیاندنی دەنگی ئێمە، وەک دەنگی وەزارەت و دەنگی حکومەت بۆ هەموو هاووڵاتیان لە ناوچە جیاجیاکانی عێراق؛ بۆیە هەمیشە ئامادەی هاوئاهەنگین لەگەڵ کەناڵەکەتان.