مەترسیی درۆن لەسەر هەرێمی کوردستان؛ زانست دەتوانێت چی بکات؟

بەرنامەی ئەمجارەی "لەگەڵ رەنج"ـی تۆڕی میدیایی رووداو، تیشکی خستەسەر مەترسییەکانی درۆن لەسەر ئاسایشی هەرێمی کوردستان و چۆنیەتی پاراستنی هاونیشتمانییان لەم هێرشانە. لە بەرنامەکەدا ئامار و لێدوانی مەترسیدار لەسەر دۆخی ناوچە نیشتەجێبوونەکان و ئاستەنگە سیاسییەکانی بەردەم بەدەستهێنانی تەکنەلۆژیای بەرگری خرانەڕوو.

ئارێز ئەنوەر بەگ، شارەزای سەربازی میوانی بەرنامەکە بوو و گوتی، درۆن بووەتە "گرێیەک" کە جیهانی تووشی شۆک کردووە. ئەو دەڵێت: "نەک ئێمە، بەڵکو زلهێزەکانی وەک ئەمریکا، رووسیا، ئیسرائیل و ئێرانیش بەدەست درۆنەوە گیریان خواردووە. ئەمە تەحەدییەکی نوێیە کە پێشتر مرۆڤایەتی حیسابی بۆ نەکردبوو."

ئەو شارەزایە باس لە بارودۆخی تایبەتی هەرێمی کوردستان دەکات و دەڵێت: "ئێمە لە هەمووان کڵۆڵترین، چونکە لەناو جەرگەی شەڕداین و ناتوانین بە ئارەزووی خۆمان هاوپەیمانێتیی ببەستین؛ ئەگەر لەگەڵ ئێران بین ئەمریکا نیگەرانە و بەپێچەوانەیشەوە. عێراقیش لە رووی بەرگری ئاسمانییەوە سفرە و سیادەی نییە. ئێمە لە جیاتی کڕینی ئۆتۆمبێلی گرانبەها (جی کڵاس و وەنەوشە)، دەبوو چەندین ساڵە کارمان لەسەر بەرگری ئاسمانی بکردایە."

لە ستودیۆی رووداو، قوربانییانی گەڕەکی "کارێزان" و ناوچەکانی دیکە چیرۆکی تراژیدییان گێڕایەوە.

 منداڵێک کە بەهۆی درۆنەوە بریندار ببوو، گوتی: "درۆنەکە کەوتە سەربانمان، شووشەی ماڵەکەمانی وردوخاش کرد و زۆر ترسام و دەستم بریندار بوو".

دایکی منداڵەکەش بە باسی لە تێکچوونی ژیانیان کرد: "منداڵەکانمان لە ترسدا ناتوانن دەرس بخوێنن، تەواوی بەیتوونی ماڵەکەمان رووخاوە و کەسیش قەرەبووی نەکردووینەتەوە." خاتوونێکی دیکە بە ناوی سویلە، باسی لەوە کرد, بەهۆی ترس و دڵەراوکێی هێرشەکانەوە تووشی هەستیاری و کێشەی دەروونی بووە.

پیاوێکی بە تەمەن کە یەکێک بوو لە زیانلێکەوتووان، بە لۆژیکێکی سادە بەڵام پڕ ماناوە گوتی: "کاتێک درۆنەکە هات، بە خێزانم گوت بەتانی بەسەر خۆتدا بدە با شووشەت بەرنەکەوێت، بەڵام درۆن بە بەتانی حەل نابێت، سیستمی دژە مووشەکمان پێویستە." 

بەپێی گوتەی دانیشتووانی گەڕەکی کارێزان، تەنیا لە یەک مانگدا نزیکەی 6 درۆن لەو سنوورە کەوتوونەتە خوارەوە و زیانیان بە 250 ماڵ گەیاندووە و داوا لە حکومەتی فیدراڵ دەکەن قەرەبوویان بکەنەوە.

د. عاید عگاب، سەرۆکی بەشی ئەندازیاری فڕۆکەوانی لە زانکۆی سەلاحەدین دەڵێت، کە دەکرێت بە تێچوویەکی کەم رووبەڕووی گرانترین درۆنەکان ببنەوە. ئەو دەڵێت: "مەرج نییە بە فیزیکی لە درۆنەکە بدەیت، تەنیا بە پچڕاندنی پەیوەندیی نێوان درۆنەکە و بنکەکەی (قاعیدە)، درۆنەکە بێ کەڵک دەبێت. زانستەکە مەوجودە و دەبێت سەنتەرێکی تایبەت بۆ پسپۆڕانی ئەلیکترۆنی و فڕۆکەوانی دروست بکرێت."

لەم بارەیەوە، د. رۆژگار قەرەنی، پسپۆڕی درۆن نموونە بە ئۆکراینا دەهێنێتەوە کە چۆن دوو ئەندازیاری نەناسراو سیستمی دژە درۆنیان پەرەپێدا. ئەو دەڵێت، نابێت تاکی کورد تەنیا وەک "ترس" سەیری درۆن بکات، چونکە بەکارهێنانی مەدەنی سێ ئەوەندەی سەربازییە.

گەنجێکی دەرچووی فڕۆکەوانی لە بەرنامەکەدا گەشبینی خۆی نیشاندا و گوتی: "ئێمە دەتوانین گەڕەکێک بپارێزین، زۆر ئاسانە، بەڵام پشتگیریمان نییە. ئەو بابەتانەی لە زانکۆ دەیانخوێنین بەسن بۆ دروستکردنی سیستمی دژە درۆن."

ساڵح رەحمان، توێژەری ئاسایشی ئەلیکترۆنی باسی لەوەکرد، کە حکومەت دەبێت پاڵپشتییەکی گەورەی وەزارەتی خوێندنی باڵا بکات، چونکە ئێستا لە عێراقدا چەندین زانکۆ و کۆمپانیا لە بواری "سایبەر سکیوریتی" کار دەکەن و دەکرێت سوودیان لێ ببینرێت.

هەروەها د. دلاوەر عوسمان، مامۆستای زانکۆ، داوای لە وەزیری خوێندنی باڵا کرد "کێبڕکێیەکی زانستی" بۆ گەنجان لەم بوارەدا رێکبخات و بەشە زانستییەکان تایبەتمەند بکرێن بەم تەکنەلۆژیایە.

بەختیار سەدرەدین، وەستای چاککردنەوەی چەک، مێژوویەکی پڕ لە شانازیی کوردی لە دروستکردنی چەکدا بیرهێنایەوە و گوتی: "لە ساڵی 1813، وەستا رەجەب لە میرنشینی سۆران تۆپ و تفەنگی دروستکردووە کە کێبڕکێی چەکی ئینگلیزی کردووە." ئەم ئاماژە مێژووییە وەک بەڵگەیەک بەکارهات کە کورد خاوەن بەهرەیە و تەنیا پێویستی بە رێکخستنەوە هەیە.

لیوا قارەمان کەمال، ئەفسەری خانەنشینی سەربازی، دەڵێت: "لە ساڵی 2020 داوای درۆنی ئیستتلاعمان لە ئەمریکا کرد، بەڵام عێراق رێگەی نەدا. هەرێمی کوردستان ناتوانێت هیچ گرێبەستێکی سەربازی بەبێ رەزامەندی بەغدا بکات، ئەگەر حکومەت بودجە تەرخان بکات، شارەزایانی ناوخۆ دەتوانن درۆن و سیستمی بەرگری دروست بکەن".