رووداو دیجیتاڵ
هەموومان دەزانین کە هێزی کێشکردنی مانگ و خۆر دەبێتە هۆی دروستبوونی هەڵکشان و داکشانی شەپۆڵی دەریاکان. بەڵام رەنگە نەمانبیستبێت کە هەمان ئەم هێزە کاریگەری لەسەر بەرد و توێکڵی رەقی زەویش دروست دەکات و دەتوانێت ببێتە هۆی دروستبوونی بوومەلەرزە.
توێژینەوەیەکی نوێ کە لە گۆڤاری زانستیی JGR Solid Earth بڵاوکراوەتەوە، دواجار وەڵامی ئەو پرسیارە دەداتەوە کە چۆن هێزێکی بچووکی وا دەتوانێت زەوی بهەژێنێت.
"بوومەلەرزەی هێواش" چییە؟
کێشکردنی بەردەوامی خۆر و مانگ دەبێتە هۆی دروستبوونی جۆرێک لە بوومەلەرزە کە زانایان پێی دەڵێن "بوومەلەرزەی هێواش".
ئەم جۆرە بوومەلەرزانە وەک بوومەلەرزە ئاساییەکان نین کە بە چەند چرکەیەک هەموو وزەکەیان بتەقێننەوە و وێرانکاری دروست بکەن؛ بەڵکو زۆر بە هێواشی لە ماوەی چەندین رۆژ یان هەفتەدا دەخلیسکێن و وزەکەیان بەردەدەن، بۆیە مرۆڤ لەسەر رووی زەوی هەستیان پێناکات، بەڵام ئامێرە هەستیارەکانی کەشناسی تۆماریان دەکەن.
نهێنییەکە چییە و چۆن روودەدات؟
ئەو گوشارەی هێزی کێشکردنی خۆر و مانگ دەیخاتە سەر توێکڵی زەوی زۆر کەمە (هاوشێوەی ئەوەی کەسێک دەستێکی نەرم بخاتە سەر شانت)، بۆیە هەمیشە جێگەی پرسیار بوو کە چۆن هێزێکی ئەوەندە کەم دەبێتە هۆی بوومەلەرزە.
زانایان بۆیان دەرکەوتووە کە نهێنییەکە لە دیاردەی "هاو"دایە، رێک وەک ئەوەی کەسێک پاڵ بە جۆلانەیەکەوە بنێت:
•ئەگەر بە هێزێکی زۆر کەم، بەڵام بە کات و ریتمێکی دروست و لەسەرخۆ پاڵ بە جۆلانەیەکەوە بنێیت، دەبینیت جۆلانەکە زۆر بەرز دەبێتەوە.
•بە هەمان شێوە، کاتێک کێشکردنی خۆر و مانگ بە ریتمێکی گونجاو بەر درزی پلێتەکانی زەوی دەکەوێت، هێزی لێکخشاندنی نێوان بەردەکان کەم دەبێتەوە و لەپڕ بەردەکان دەخلیسکێن و دەلەرزن.
بەڵگەی سەلمێنراو لە کوێ هەیە؟
زانایان لە چەندین شوێنی جیهاندا (وەک باشووری رۆژئاوای ژاپۆن و کەناراوەکانی ئەمریکا) تێبینیی ئەوەیان کردووە کە ئەم بوومەلەرزە هێواشانە، رێک بەپێی کاتی هەڵکشان و داکشانی دەریاکان، هەر 12 کاژێر یان 24 کاژێر جارێک دووبارە دەبنەوە.
بۆچی ئەم دۆزینەوەیە گرنگە؟
لێکۆڵینەوە لەم بوومەلەرزە هێواشانە بەسوودە بۆ زانایان:
1.پێشبینیکردنی بوومەلەرزە: یارمەتیی شارەزایان دەدات لە داهاتوودا باشتر بتوانن پێشبینیی روودانی بوومەلەرزە بکەن.
2.ناسینەوەی درزەکانی زەوی: دەریدەخات کە بەرد و درزەکانی ژێر زەوی تا چەند بەرگەی لێکخشاندن و گوشار دەگرن.
3.ئاگادارکردنەوە لە بوومەلەرزە وێرانکەرەکان: ئەم بوومەلەرزە هێواشانە زانیاری دەدەن لەسەر ئەو ناوچانەی کە ئەگەری هەیە بوومەلەرزەی بەهێز و کارەساتباریان تێدا رووبدات؛ ئەو بوومەلەرزانەی دەبنە هۆی دروستبوونی سوونامیی گەورە لە زەریاکاندا.
