نەورۆز وەک دەستپێکی سەری ساڵی نوێی کوردی، رۆژێکی تایبەت و مانادارە؛ کە لە فەرهەنگی کوردەواری رەگ و ریشەی داکوتاوە و بووەتە سیمبول و هێمای شوناس و هەستی نەتەوەپەروەری لە هزر و هەڵوێستی کوردانەی گەلەکەمان، بە واتایەکی دیکە نەورۆز نیشانەی کۆتاییهاتنی ستەم و زۆرداری و پیشاندانی سەرکەوتنە بەسەر نەیاراندا، وەک بۆنەیەکی مێژوویی لەوە دەرچووە بە قیل و قالێک لە واقعی نەتەوەیی دووربخرێتەوە، کە زۆرجار مشتومڕ لەسەر ئەوە دەکرێت ئایا نەورۆز و یادکردنەوەی دروستە یاخود نا؟ پەیوەندیی بە ئاگرپەرستی و مەجوسیەتەوە هەیە، يان هیچ رەهەندێکی ئایینیی هەڵنەگرتووە؟ هەڵوێستی ئیسلام و زانایانی کورد لەم بارەوە چییە؟
بەداخەوە هەندێک جار لێکدانەوە و هەڵە تێگەیشتن لە پرسێک سەردەکێشێت بۆ لێکەوتەی نەخوازراو، جاری وا هەیە لە پەنای بیرکردنەوەی تەسک و فەتوای سەقەت و نازانستییەوە لە شوناس دەدرێت و بە مەبەست خەڵک لە هەستی کوردپەروەری دووردەخرێتەوە، ئەم وروژاندن و تێڕوانینە؛ سەرهەڵدان و پێشهاتێکی باش نییە و ناچێتە چوارچێوەی خزمەتی ئایین و بەرزبوونەوەی ئاستی باوەڕدارێتی، چونکە رێسایەکی فیقهیی هەیە دەڵێت، "ئەسڵ و بنەڕەت لە هەموو شتێكدا رێپێدراو و دروستبوونە، مادام دەقێك نەبێت قەدەخەی بكات." دەی ئێمە بەڵگەیەکی راشکاومان نییە تاوەکو یادی نەورۆز نادیدە و قەدەخە بکات، لەسەر ئەو بنچینەیە بە بەرداکردنی بەرگی ناشەرعی بە بۆنەیەکی نەتەوەیی وەک جەژنی نەورۆز، بێ گەڕانەوە بۆ هەڵوێستی دروست، شتێکی بێ مانا و بێ بنەمایە.
ئێستا نەورۆز هێندەی پەیوەستە بە نوێبوونەوەی سروشت و رۆژژمێری ساڵی کوردی وەک تەقویمێکی نەتەوەیی و ئاهەنگێک بۆ ئازادی و یەکگرتنی گەل، هێندە پەیوەندی بە پرسی عەقیدە و ئایینەوە نییە، لەبەر ئەوەی هیچ ئاماژەیەکی دینی هەڵنەگرتووە تا بابەتەکە ببەسترێتەوە بە پرسی ئیمان و کوفر، لەهەمان کات هیچ دژیەکییەک لە نێوان باوەڕی ئیسلامی و ناسنامەی نەتەوەیی کوردیدا نییە، ئیدی دژایەتیکردنی نەورۆز بە بیانووی ئایین ئاماژەیە بۆ لێکترازاندنی هەردوو ئاراستەی ئایینپەروەری و نەتەوەپەروەری و لاوازکردنی رۆحی کوردایەتی تاکی کورد و بێ بەهاکردنی شوناسی نەتەوەییە.
لە کاتێکدا رێزگرتن لە شوناس و هەستی نەتەوەیی بەواتای تەنازولکردن نییە لە ئایین، بەڵکو جێبەجێکردنی پێوەر و بنەما پەیوەندیدارەکانی نەتەوەییە، کە ئایین جەختی لەسەر دەکاتەوە، رێزگرتن لە فەرهەنگ و کولتوورو شوناسی نەتەوە خواستێکی ئایینیەو پارێزگاریکردن لە نەریتی رەسەن و خاک و نەتەوە و نیشتمان ئەرکێکی پیرۆزە لە چوارچێوەی دیندا، بۆیە گرنگە و پێویستە بە ئەندازەی قەناعەت هەبوون بەرامبەر بە ئایین، قەناعەتمان هەبێت بەو پرسە نەتەوەییانەی ئیسلام رێنماییمان دەکات بایەخیان پێ بدەین، دەبێ ئەوەشمان لەبەر چاو بێت گرنگیدان بە ئایین و پەراوێزخستنی ئەو بۆنانەی رەگ و ریشەی هەستی نەتەوایەتیان نەخشاندووە، جۆرێکە لە ناهاوسەنگی بیرکردنەوە و تێڕوانینی کورتبینانە، ناکرێ دیندارێکی راستەقینەبین و خەمی کیان و کۆمەڵگە و هەستی نەتەوایەتیمان فەرامۆش بکەین، لەکاتێکدا ئایین بۆ رێکخستنی کاروبارەکانی ژیان هاتووە، یەکێ لە رێسا و بنچینەکانی فیقهی ئیسلامی بریتیە لە بایەخدان بە نەریت و کولتوورو پرسە عورفییەکان، کە ئەگەر پێچەوانە و دژایەتی نەبێت لە گەڵ بنەما جێگیرەکان ئەوە دانی پێدا دەنێت و پەسندی دەکات، نەریتی کردنەوەی ئاگر لەناو گەلی کورد بۆ پەرستن نەبووە، بەڵکو رەهەندێکی سیاسی هەبووە وەک هێمایەک بۆ گەیاندنی هەواڵی سەرکەوتن، ئیدی لە پەنای ئەجێندا و ئایدۆلۆژیا و تێگەیشتنی عاتیفی ناکرێ حوکمێک بە رەهایی بدەین و شرۆڤەی وردی پرسەکان بخەینە دەرەوەی بازنە.
نەورۆز وەک بۆنەیەکی نەتەوەیی پەیوەندی بە بابەتی بیروباوەڕ و پەرستشەکانەوە نییە، ئەوەی پەیوەندی بە فەرمودەی (لكل قوم عيد وهذا عيدنا) هەیە، ئەمە لەرووی ئایینیەوەیە نەک بۆنەی نەتەوەیی و نیشتمانی، واتە لە رووی ئایینیەوە تەنها دوو جەژن هەن- قوربان و رەمەزان- ئەمە بەواتای ئەوە نییە پێغەمبەر (درودی خوای لەسەربێت) بۆنەکانی دیکەی رەتکردووەتەوە، بەڵکو جێگیرکردن و ئیعلانکردنی جەژنی ئایینیە، چونکە بڕگەی یەکەم لە فەرموودەکە (لكل قوم عيد) داننانە بەوەی بۆنە و جەژنی دیکەی نەتەوەیی هەن، بەڵام لەسەر ئاستی ئایینی و جیهانی ئیسلامی تەنها دوو جەژن پەیوەستن بە ئایینەوە، هەبوونی جەژن و بۆنەی نەتەوەیی دیکە هیچ دژایەتییەک لە نێوان جەژنی ئایینی و بۆنەیەکی نەتەوەیی کە عادەت و نەریتە دروست ناکات و نابێتە شتێکی حەرام! لەم بارەوەیە زانای ناودار مامۆستا عەبدولکەریم دەببان لە گۆڤاری (التربية الاسلامية) لە وەڵامی ناونانی بۆنەی نەورۆز بە جەژن فەرمویەتی: "أما تسميته عيدا فليست حراما ولا مكروهة إلا إذا اعتقده أن ذلك اليوم عيد وضعه الشارع" واتە: ناوبردنی بە جەژن حەرام نییە و مەكروهیش نییە، بەڵكو لەو كاتە حەرام دەبێت كە ئەو جەژنە بە جەژنێكی ئاینی بزانێت و باوەڕی وابێت كە لە لایەن خواوە دەستنیشان كراوە و دانراوە.
مەلای گەورەی کۆیە بە پشت بەستن بە تێگەیشتنە قووڵەکەی لە ئیسلام و هەستی خۆشەویستی بۆ گەلەکەی، نەورۆزی لە چوارچێوەی دژایەتی ئایینی دەرهێناو کردی بە موڵکی گەل و هێمایەکی درەوشاوە بۆ نوێبوونەوەی سروشت و ژیانی نەتەوەیی، لەوتارێکی تایبەت لەبارەی نەورۆزەوە دەڵێت: بەڵێ ئەمڕۆ رۆژی مرادە، نەورۆزی گەلە، حەقە، رۆژی زۆر موبارەکە. ئەوەڵی بەهارە، یەکی ئیعتیدالی لەیل و نەهارە، جەژنە جەژنی ئوممەتە، جەژنی محەبەت و ئولفەتە.
لە سەرەتای ساڵی حەفتایەکان گەورە زانایانی کورد لەوانە: شێخ محەممەدی خاڵ و مامۆستا مەلا مستەفای قەرەداغی و مامۆستا عەبدولحەمیدی ئەترووشی و شێخ محەممەدی قەرەداغی و مامۆستا سەید حەسەنی کەرکووکی و شێخی چروستانی و مامۆستای عەبدولرەحیمی پەرخی و چەندانی دیکە، فەتوایان داوە کە نەورۆز بۆنەیەکی نەتەوەیی کوردە و ئاگری نەورۆزیش ئاماژەی سەرکەوتنی شۆڕشی نەتەوەیە بەسەر ستەم و زۆرداری و سەری ساڵی کوردییە.
هەروەها زانای پایەداری کورد مامۆستا مەلا عەبدولکەریمی مودەریس لە دەیەی کۆتایی سەدەی رابردوو لە دیمانەیەکی تایبەتدا لەگەڵ رۆژنامەی -العراق- ئەم بابەتەی گەنگەشە کردووەو وەڵامی پرسیارەکانی داوەتەوە، ئەو دەڵێت: "نوروز لم يكن شعاراً لأي فساد أو ضلل في الدين الإسلامي". هەروەها ئەنجوومەنی باڵای فەتوا لە هەرێمی کوردستان لەم بارەوە دەڵێت: "نەورۆز سەری ساڵی کوردییە، خۆی لە خۆیدا بۆنەیەكی رەوایە، ئەگەر شتی نائاسایی و ناپەسەندیش – خوا نەخواستە – لە هەر بۆنەیەك رووبدات نابێت، بەم هۆیە بۆنە و جەژنێكی نەتەوەیی گەلەكەمان لەكەدار بكەین".
راستیەکەی هەموو گەل و نەتەوەیەک بۆنە و جەژنی تایبەت بەخۆی هەیە، جەژنی کرێکاران، ئافرەتان، سەری ساڵ، دایک.. هتد، ئەمە نەک بۆ وڵاتانی بیانی، بەڵکو بۆ جیهانی ئیسلامیش هەر راستە، کە هیچ دەقێک نابینیەوە رێگە نەدات خەڵک بۆنە و یادی تایبەت بە خۆی هەبێت و بۆنەیەک ناو بنێت جەژن، ئاساییە لەگەڵ جەژنی ئایینی جەژنی نیشتمانیش هەبێت، ئەمە تێکەڵکردنی پرسەکان نییە، بەڵکو تێڕوانینی فراوانی ئایینی بەرامبەر شارستانیەت و مرۆڤایەتی و نەتەوەکان پیشان دەدات، بەپێچەوانەوە هاوهەڵوێست نەبوونی پەیڕەوانی دینداری لەگەڵ بۆنە نەتەوەییەکات، خۆی لەخۆیدا پاشەکشەکردنی تێگەیشتنی دروست و شێواندنی راستیەکانە، ئەمەش زیاتر دەچێتە ژێر باری ئایدۆلۆژیا و هزری تووندی شرۆڤەی ئایینی و خزمەت بە چوارچێوە گشتیەکە ناکات، بیرکردنەوەیەکی وا کە نەتوانی قەبوڵی بۆنە نەتەوەییەکان بکات و بەناوی دڵسۆزی بۆ دین لە هەستی نەتەوەیی بدات، ناتوانێ لە ئاست پرسە گرنگ و پەیوەندیدارەکانی سەردەم و نیشتمان بێت.
بەکورتی؛ کورد لە بازنەی ئەو تێڕوانینە سەیری نەورۆزی نەکردووە، کە پێی وابێ جەژنێکە و خوای گەورە بۆ ئێمەی داناوە و پەرستش و دروشمێکی ئایینیە! هەروەها وەک پەرستن ئاگری نەورۆزی نەکردووەتەوە، بەڵکو وەک بۆنەو نەریت و مێژووی کوردەواری و جەژنێکی نەتەوەیی و نیشتمانی و موڵکی نەتەوەی کوردە لێی روانیوەو یادی کردووەتەوە، کەواتە جەژنی نەورۆز نەک حەرام نییە، بگرە جێی خۆیەتی هەموو کوردێک شانازی پێوە بکات.