رووداو دیجیتاڵ
توێژینەوەیەکی نوێی زانستی کە لە گۆڤاری Environmental Research Letters بڵاوکراوەتەوە، باس لەوە دەکات کە بەهۆی بەرزبوونەوەی پلەی گەرمیی جیهان، ناوچە وشك و کەمئاوەکان لە فراوانبووندان و پێشبینی دەکرێ تاوەکو کۆتایی ئەم سەدەیە، زیاتر لە 40%ـی هەسارەی زەوی وشک و بێ ئاو بێت.
ناوچەی وشک چییە؟
بەو ناوچانە دەگوترێ کە کێشەی کەمیی ئاویان هەیە، واتە بڕی ئەو بارانەی لێیان دەبارێ زۆر کەمترە لەو ئاوەی بەهۆی گەرماوە دەبێتە هەڵم یان لەلایەن رووەکەکانەوە بەکاردەبردرێ. کاتێک ئەم ناوچانە فراوان دەبن، درەختەکان بەرگە ناگرن و لەنێودەچن، خاکەکەیان دەبێتە بیابان و کێشەی بێئاوی سەرهەڵدەدات.
دۆخی ئێستا و داهاتوو چۆن دەبێت؟
•ئێستا: نزیکەی 38.5%ـی خاکی زەوی (بێ جەمسەری باشوور) لەو ناوچە کەمئاوانەیە.
•لە داهاتوودا (ساڵانی 2071 تاوەکو 2100): ئەم رێژەیە بەرز دەبێتەوە بۆ 40.3%.
رەنگە ئەم زیادبوونە بە ژمارە کەم دەربکەوێ، بەڵام لە راستیدا رووبەرێکی یەکجار گەورەیە، واتە 2 ملیۆن و 370 هەزار کیلۆمەتر چوارگۆشە زەوی دەبێتە وشکەڵات، کە ئەمەش هاوتایە لەگەڵ تەواوی رووبەری وڵاتێکی وەک جەزائیر، یان نزیکەی یەک لەسەر سێی هەموو کیشوەری ئوسترالیا.
سوپرایزێکی سەیر لەبارەی گازی دوانۆکسیدی کاربۆن
زانایان لەم توێژینەوەیەدا خاڵێکی سەیر و چاوەڕواننەکراویان دۆزیوەتەوە:
گازی دوانۆکسیدی کاربۆن کە هۆکاری سەرەکیی گەرمبوونی زەوییە، لە هەمان کاتدا خێرایی وشکبوونی زەوی کەمێک هێواش کردووەتەوە!
چۆن؟ کاتێک ئەم گازە لە هەوادا زۆر دەبێت، کونیلە و کەلێنە وردەکانی سەر گەڵای رووەکەکان کەمێک دادەخرێن، ئەمەش وا دەکات رووەکەکە ئاوی کەمتر لەدەست بدات و کەمتر تینووی بێت. پێشتر زانایان ئەمەیان نەدەزانی، بۆیە توێژینەوە کۆنەکان دەیانگوت رەنگە 56%ـی زەوی وشک ببێت.
کام وڵاتانە زیاتر مەترسییان لەسەرە؟
بەپێی توێژینەوەکە:
1.ئوسترالیا: زۆرترین گۆڕانکاری و وشکبوونی بەسەردادێت.
2.بەرازیل: زیانێکی زۆری پێدەگات.
3.بەشێکی زۆر لە کیشوەری ئەفریقیا.
مەترسییەکە لە چیدایە؟
ئەگەر ئەم ناوچە کەمئاو و بیابانییانە بەردەوام بن لە پەلهاویشتن بۆ ئەو شوێنانەی پێشتر سەوز و ئاوەدان بوون، کێشەی کەمئاوی لە سەرتاسەری جیهان تووندتر دەبێت، کەرتی کشتوکاڵ پاشەکشە دەکات و دابینکردنی خۆراک بۆ مرۆڤایەتی رووبەڕووی قەیرانێکی گەورە دەبێتەوە.
