Di dîroka wêjeya Kurdî de, rola jinan ji nivîsandina berheman wêdetir e. Jin bi sedsalan di parastin û dewlemendkirina mîrata devkî ya Kurdî de xwedî roleke girîng bûne. Lorî, lawje, çîrok û stran bi rêya wan ji qonaxekê derbasî qonaxeke din bûne û beşekî girîng ê bîr û çanda civaka Kurd parastine.
Ji bilî vê mîrata devkî, jinên helbestvan ên berê jî di dîroka wêjeya Kurdî de xwedî cihekî diyar in; di nav wan de jinên helbestvan ên Loristanê wekî mînak tên nîşandan. Di sedsala 20an de jî bi derketina jinên rewşenbîr, mamoste, helbestvan û nivîskar, beşdariya jinan di qada nivîsandina nûjen de zêdetir bû. Rewşen Bedirxan (1909–1992) yek ji wan kesayetên jin e ku di vê pêvajoyê de cihê xwe girtiye.
Ji bo têgihîştina rewşa jina Kurd di wêjeyê de, divê em hem li mîrata ku wan parastiye binêrin, hem jî li wan şopên ku bi nivîsandinê xwestine cihê xwe di wêjeya Kurdî de bi dest bixin ji nêzîk ve binêrin.
Jina Kurd di wêjeyê de
Jina Kurd demeke dirêj zêdetir wekî mijara nivîsê derketiye pêş, ne wekî nivîskarek ku xwe bi xwe bide nasîn.
Bi derketina jinên Kurd wekî nivîskar û rewşenbîr, ev rewş hêdî hêdî guherî. Jin ne tenê bû mijara nivîsê; ew bi xwe bû kesa ku dinivîse, dipirse, rexne dike û cîhana xwe ji tecrubeya xwe vedibêje.
Ev yek ji bo wêjeya Kurdî guherîneke girîng bû, ji ber ku hinek mijar û nêrînên ku berê li ser jinê ji derveyî wê dihatin vegotin, êdî ji hundirê tecrubeya jinê hatin nivîsandin.
Li vir cihê jina Kurd di wêjeyê de tenê bi hejmara nivîskarên jin nayê pîvan. Pirsa girîng ew e ku dengê wê çi qas tê bihîstin û berhemên wan çi qas tên nirxandin.
Pir balkêş e ku di van demên dawî de hejmara wan hêdî hêdî zêde dibe lê naskirin û bandora wan di qada wêjeyê de kêm dimîne.
Nivîsandina jinê ji bo wêjeya Kurdî tenê zêdebûna nivîskarên jin nîne; ew zêdebûna nêrîn û mijarên wêjeyê ye. Jina nivîskar dikare tiştên ku ji tecrubeya wê derdikevin bi awayekî ku tenê ji aliyê wê ve tê dîtin, bixe nav wêjeyê. Ji vir ve, dengê jinê ne tenê cihê xwe digire lê belê wêjeya Kurdî jî dewlemendtir û berfirehtir dike.
Jina nivîskar dikare li ser mijarên ku ji bo wê jiyanî ne, bi dengê xwe biaxive: Dikare li ser laş û nasnameyê, evîn û dûrbûnê, malbat û azadiyê, şer û koçberiyê, dayîkbûn û tenêbûnê binivîse û wan bike mijar. Lê ya ji mijarên wê girîngtir, awayê dîtina wan e. Ji ber ku heman mijar û çîrokên ku bi jinê ve girêdayî ne, dema ku ji aliyê jinê ve tên nivîsandin, dikarin wateyeke din bistînin. Ev hemû dikarin ji hundirê tecrubeya jinê bibin tiştên ku bi deng û hestên cuda werin vegotin.
Di vê çarçoveyê de, hebûna jinê di wêjeyê de tenê pirsa “Çend jinên nivîskar hene?” nîne. Pirsa bingehîn ew e ku dengê jinê çi qas di wêjeya Kurdî de cih girtiye û çi qas hatiye bihîstin. Ji ber ku hejmar dikare zêde bibe lê dibe ku deng hîn jî di bin siya şertên civakî, şertên malbatî û awayên kevneşopî yên dîtina jinê de bimîne.
Jina Kurd, bi nivîsandina xwe, di heman demê de cihekî nû ji bo xwe û ji bo wêjeya Kurdî jî vedike. Ew ne tenê çîroka xwe dibêje; bi gotina xwe re dikare aliyên ku heta wê astê kêm hatine dîtin ronî bike. Ji ber vê yekê, nivîsandina jinê dikare bibe awayek ji bo ku wêjeya Kurdî bi çavên cuda xwe ji nû ve bibîne û pencereyên nû li ber me veke.
Lê ev rê hêsan nebûye û hîn jî ne hêsan e. Jinên ku dixwazin binivîsin, divê ne tenê bi mercên nivîsandinê re mijûl bibin; ew carinan neçar in ku cihê xwe di nav şert û hêviyên derdorê de jî bibînin. Ev şert dikarin li ser mijarên nivîsê, dem û qada nivîsandinê bandorê bikin. Ji ber vê yekê, dîroka jina Kurd di wêjeyê de tenê dîroka berhemên wê nîne; dîroka lêgerîna wê ye ji bo ku mafê xwe yê lêgerîn û nivîsandinê bi dengê xwe bi dest bixe.
Di vê serdemê de, her çi qas hejmara jinên di qada nivîsandinê de zêde bibe jî, divê em li ser tiştekî din jî bisekinin: Ma em tenê dibînin ku jinan zêdetir dest bi nivîsandinê kiriye, an em bi rastî guh didin tiştên ku ew dinivîsin? Ma em berhemên wan li gorî nirxa wan a wêjeyî dinirxînin, an ji ber ku nivîskara wê jin e, bi awayekî cuda li berhemê dinêrin?
Ev pirs girîng in, ji ber ku cihê jinên Kurd di wêjeyê de ne tenê bi hebûna wan a di nav nivîskaran de tê diyarkirin lê her wiha bi wê yekê jî tê diyarkirin ku berhemên wan çi qas tên xwendin, nîqaşkirin û nirxandin.
Belkî em dikarin bi vî awayî rewşa jina Kurd di wêjeyê de baştir fam bikin: Di destpêkê de jin pir caran di berhemên edebî de wekî kesayetên ku nivîskarên mêr behsa wan dikin xuya dibûn. Lê niha jinên nivîskar bi dengê xwe derdikevin pêş û êş, hest û ramanên xwe bi awayê xwe vedibêjin.
Ev guherîn hîn jî didome û pirsên li ser nasîna berhemên wan, nirxandina wan û cihê ku di wêjeya Kurdî de digirin hîn jî girîng in. Ji ber ku her ku dengên jinan zêdetir tên xwendin û bihîstin, wêjeya Kurdî jî dikare jiyanê ji aliyên cuda ve nîşan bide û cîhana xwe ya edebî dewlemendtir bike.
(Nivîs bi tevahî ji fikr û ramanên nivîskar pêk tê. Tora Medyayî ya Rûdawê tenê nivîsê diweşîne.)
.jpg&w=3840&q=75)
