Ji bo her kesê ku xwe daye Kurdolojiyê û belgekirina dîroka Kurdan, kêm kesayetiyên sedsala bîstan bi qasî Erebê Şemo (1897-1978) xwedî bandoreke kûr û demdirêj in.
Ew di nav nifşan de wekî "Bavê Romana Kurdî" tê naskirin lê ew ji pêşengekî wêjeyî gelekî zêdetir bû.
Ew mîmarê xwendin û nivîsandina nûjen, zimannasekî qadê, yek ji damezirînerên rojnameya destpêkê, rizgarbûyekî Gulaga Stalînîst (Kampa Karkirinê ya Stalîn) bû û li seranserê Qefqasyayê wekî "Mamosteyê Mamosteyan" dihat qedirgirtin.
Dema ku ez li Enqereyê xwendekarê zanîngehê bûm, yek ji wan metnên bingehîn ên ku cîhanbîniya min ava kir Şivanê Kurmanca ya Erebê emo bû.
Piştre, bi rêya nivîsên bîranînên Wezîrê Eşo ez hînî rastiya 17 salên wî yên sirgûna dijwar a li Sîbîryayê bûm û vê yekê ez gelekî tesîrdar kirim.
Erebê Şemo di wan salên dirêj û tenêtiyê de, çîrokên gelêrî yên Kurdî bi dengekî bilind ji xwe re digotin da ku rîtma zimanê dayîka wî ti carî ji bîr nebe.
Di serdemeke ku li Rojhilata Navîn nasnameya Kurdî bi zanebûn dihat jêbirin û qedexekirin de, herêma Sovyeta destpêkê, bûbû yekemîn car di dîroka nûjen de ku Kurmancî bi rengekî sîstematîk ji aliyê dewletê ve hat piştgirîkirin. Her wiha di warê perwerdeya giştî û binesaziya weşanên fermî de jî xwedî rol bû.
Zanîna vê rastiyê ku Şemo di nav tecrîdeke teqez de zimanê xwe parastiye, di jiyana min de bû xaleke veçerxînê.
Vê yekê ez teşwîq kir ku ez bi hemû hebûna xwe vegerim ser koka xwe, zimanê xwe fêr bibim û xwe di nav çanda xwe de kûr bikim.
Îro wekî perwerdekarekî ku li Amerîkayê li ser asta zanîngehê dersa Kurmanciyê dide, ez xebata xwe wekî berdewamiya rasterast a wê hewldana parastinê ya li serdema Sovyetê dibînim.
Bêyî wan bingehên sazûmanî yên ku Erebê Şemo ji bo avakirina wan tekoşîn kiribû, nifşên Kurdan ên li diyasporayê dê ji mîmariya nivîskî ya zimanê dayîka xwe qut bibûna.
Erebê Şemo di malbateke Kurdên Êzidî de li gundê Susuzê yê Qersê (ku di wê demê de ser bi Împaratoriya Rûsyayê bû) ji dayîk bûye.
Ew di serdemeke ku li herêmê gelek alozî û serhildan hebûn de mezin bûye.
Piştî hilweşîna Împaratoriya Çarî, Şerê Cîhanê yê Yekem û guhertina sînoran a ku Qers radestî Tirkiyeyê kir, ew ji zêda xwe hat sirgûnkirin û neçar ma ber bi rojhilat ve biçe Ermenistana Sovyetê.
Li wir Êrîvan bi lez bûbû stargeheke rewşenbîrî ji bo Kurdên herêmê yên ku ji cih û warên xwe bûbûn.
Di destpêka salên 1920an de dibistanên Kurdî yên herêmî ji bo demekê hewl dan ku alfabeya Ermenî bi kar bînin.
Lê belê Şemo zû pê hesiya ku ji bo perwerdeyeke berfireh sîstemeke nûjen û gihîştbar a dengnasî ya Latînî pêwîst e.
Ev nêrîn bi kampanyayên berfireh ên Latînîzekirinê yên Sovyetê yên wê dehsalê re li hev dikir.
Di dawiya salên 1920an de, di encama xebata hevpar a bi zimannasê Aşûrî Îsahak Marogulov re, Şemo yekemîn alfabeya fermî ya Kurdî ya li ser bingeha Latînî amade kir û bi vê yekê bingeha Kurmanciya nûjen ava kir.
Pirtûka wan a salên 1928-1929an, Xwe bi Xwe Hînbûna Xwendina Nivîsara Kurmancî, perwerdeya Kurdî ji kevneşopiyeke devkî guherand rastiyeke sazî.
Tevkariya Şemo tenê bi amadekirina pirtûkên dersê sînordar nebû, ew bû perwerdekarê bingehîn ê ku mamoste perwerde kirin.
Li saziyên perwerdeyê û semînerên mamosteyan ên li Êrîvanê, wî nifşên pêşîn ên mamosteyên dibistanên Kurdî perwerde kirin.
Wî ew metodolojiyên zimanî û amûrên fêrkirinê yên pêwîst dan wan da ku li Ermenistan, Gurcistan û Azerbeycanê nêzîkî sih dibistanên Kurdî yên nû ava bikin.
Bi rêya perwerdehiya wî kadroyek ji perwerdekar û wêjekaran hat afirandin û bi vê yekê navnasê "Mamosteyê Mamosteyan" wergirt.
Di sala 1930yan de bi derxistina rojnameya dîrokî Rya Teze ev pêngava sazûmanî xurttir bû û Şemo yek ji edîtorên wê yên destpêkê bû.
Xebatên zimanî yên Şemo bi zayîna yekemîn romana Kurdî ya nûjen gihaşt lûtkeyekê.
Ev berhem ku dema li Lenîngradê dixwend û ders dida hatibû nivîsandin yekemîn berhema wî, Şivanê Kurmanca, bû.
Destpêkê sala bi Rûsî li Moskowê hat weşandin û paşê 1935an bi orîjînala xwe ya bi Kurmanciya Latînî li Êrîvanê hat çapkirin.
Beriya Erebê Şemo, wêjeya Kurdî bi giranî bi helbestên klasîk, destanên mîstîk û bîra devkî ya dengbêjan dihat naskirin. Lê belê bi Şivanê Kurmanca re, Şemo qadeke bi tevahî nû vekir.
Wî awaz, biwêj û rastiyên dijwar ên jiyana gundewarî girtin û ji wan pexşaneke nûjen a rasteqîn û nîv-otobiyografîk afirand.
Roman, hesabekî bibandor li ser civaka gundewarî ya Kurd ku di nav hilweşîna pêkhateyên feodal û hatina saziyên nûjen de dima, pêşkêş kir.
Her wiha romanê îsbat kir ku Kurmancî bi temamî dikare wêjeya vegotinê ya dirêj hilgire.
Di destpêka salên 1930yan de, Şemo di nav derdorên rewşenbîrî û rojhilatnasiyê yên herî pêşkeftî yên Lenîngradê de çalak bû.
Wî li Enstîtuya Dîrok, Felsefe, Wêje û Zimannasiyê (LIFLI) ya Lenîngradê dersên Kurmancî didan û li Akademiya Dewletê ya ji bo Dîroka Çanda Madî lêkolînên lîsansa bilind dikir.
Erebê Şemo ku li gel akademîsyenên wekî Profesor Qanatê Kurdo kar dikir, nivîskariya afirîner û metodolojiya zimanî ya hûrbîn bi hev re girêda.
Di dawiya havîna sala 1933yan de, wî ji bo Enstîtuya Lêkolînên Zanistî ya Neteweyan serkêşiya sefereke lêkolîna qadê ya li seranserê herêmên Kurdî yên li Ermenistan, Azerbeycan û Gurcistanê kir.
Mîsyon zelal bû: Bi awayekî sîstematîk belgenamekirina zaravayên herêmî, lêkolînkirina şertên jiyanê û alîkarîkirina ji bo avakirina zimanekî wêjeyî yê Kurmancî yê yekbûyî.
Ev ronesansa çandî bi awayekî hovane ji aliyê paqijiyên Stalînîst ve hat rawestandin.
Di serê meha Kanûna Paşîn a 1937an de, piştî ku rayedaran nameyek dîtin ku tê de Şemo ji serkirdayetiya Sovyetê çavkaniyên zêdetir ji bo piştgiriya dibistan û wêjeya Kurdî daxwaz kiribû, li Lenîngradê hat girtin.
Careke din cezayê sirgûnê lê hat birîn lê vê carê ji bo kampa karkirinê (Gulag).
Di dirêjahiya 17 salên dijwar ên cezayê karkirinê li Sîbîryayê, ti carî ruh û berxwedana wî neşikestin.
Li wir ew bi hevjîna xwe Maria Nikolaevna re nas kir ku jineke gundî ya bêmal bû û di nav salên dijwar de bi dilsozî li cem wî ma, heta ku di nîveka salên 1950yî de destûr dan ku vegerin Qefqasyayê.
Rehabilîtasyona wî, di hişmendiya giştî de, piştî mirina Stalîn pêk hat. Bi biryarnameyeke burokratîk navê wî hat paqijkirin lê ev yek tenê piştî ku 17 sal ji ciwantiya wî hatin dizîn pêk hat.
Erebê Şemo vegeriya Êrîvanê û ket serdema xwe ya herî berhemdar a afirîneriyê.
Wî çendîn berhemên bingehîn belav kirin, wekî Berbang (1958), Jiyana Bextewar (1959) û Hopo (1969). Lûtkeya serkeftina wî ya herî mezin di sala 1966an de bi Keleha Dimdim bû.
Li şûna ku dorpêça dîrokî ya sala 1609an a Dimdimê tenê di nava kevneşopiya devkî ya dengbêjan de bihêle, Şemo ew kir romaneke dîrokî ya berfireh. Bi vê yekê wî yek ji sembolên herî girîng ên berxwedana Kurdî di wêjeya cîhanî de bi cih kir.
Di sala 1967an de antolojiya wî ya bi navê Çîrokên Gelê Kurd bi awayekî sîstematîk bi sedan çîrokên devkî belge kirin û parastin.
Erebê Şemo ji bilî berhemên xwe yên çapbûyî, xwedî karekterekî exlaqî yê taybet û comerdiyeke kesane bû ku bandoreke kûr li hemû kesên derdora xwe dikir.
Di dema lêkolîna min a qadê li Êrîvanê de, axaftinên bi kesayetên civaka Kurdan a herêmê û hevdemên wî re piştrast kirin ku wî piştî vegera ji sirgûnê çi qasî bi sebir tevgeriyaye.
Wekî mînak, dema wî dît ku Kurdekî dî rapora wî ya derewîn daye, Şemo bi tundî red kir ku serî li cezayê yasayî bide yan jî wî di nava raya giştî de şermezar bike. Wî digot ku nabe Kurd ti carî îxanetê li hev bikin yan lîstikan li dijî hev bikin.
Vê însiyaktîfa parastinê ya ji bo gelê xwe yê Kurd hemû jiyana wî ya giştî diyar kir.
Kengî ku xortek an Kurdekî belengaz li Ermenistanê hewceyî qebûlkirina zanîngehê, xaniyekî yan jî alîkariya burokratîk a fermî ba, Şemo dê hemû nîşanên xwe yên dewletê bi çakêtê xwe ve bikira, rasterast biçûya wezaretên li Êrîvanê û mesele di cih de çareser bikira.
Tevî ku di nav civaka Êzidî ya kevneşop de ji binekomeke olî ya rêzdar bû jî wî îmtiyazên feodal ên kevneşop bi tevahî red kirin û jiyana xwe diyarî parastina belengazan a li hemberî îstîsmara civakî û aborî kir.
Lêkolîner Têmûrê Xelîl da zanîn ku Şemo bi 7 zimanan bi awayekî herikbar daxivî: Kurdî, Rûsî, Ermenî, Azerî, Tirkî, Gurcî û Almanî.
Bîra wî ya devkî efsanewî bû û dikarî di nava axaftinan de nasnameyên çend nifşan yekser vebêje. Ev yek nîşaneya wê bîra kûr a dengbêjiyê bû ku dengê wî yê wêjeyî ava dikir.
Ew pêwendiya zindî gelekî wêdetirî Ermenistanê ye. Çar sal berê dema serdaneke xwe ya li Gurcistanê, ez bi mêvandarê xwe yê Kurd re heta derengiya şevê li mala wî ya li Tiblîsê rûniştibûm.
Dema ku axaftin hat ser mîrata Erebê Şemo mêvandarê min bi kêfxweşiyeke nedîtî rabû ser pêyan û got ku diya wî xwarzêya Şemo ye; ev jî wateya wê ew bû ku ew pêşengê wêjeyê bapîrê wî bû.
Di wê kêliya germ û ji dil de ya li Tiblîsê ku Alaya Kurdan û ya Gurciyan li odeyê daleqandî bûn, diyasporaya dîrokî ya berfireh a Başûrê Qefqasyayê gelekî nêzîk hat dîtin.
Erebê Şemo ne tenê navekî di arşîvên dewletê de parastî bû, bîranîna wî wekî hebûneke zindî û kesane di odeyên malbatên ku li seranserê herêmê belavbûyî ne de dima.
Di dema mana xwe ya li Êrîvanê de, ez li avahiya li Kolana Abovyan geriyam ku Şemo ji sala 1963yan heta mirina xwe ya sala 1978an lê jiyabû.
Rawestana li ber plaketa bîranîna Rûsî ya ji bronzê ku bi dîwarê wê ve hatibû daliqandin û wî wekî nivîskar û ronakbîrekî navdar ê Kurd qedirbilind dikir, tecrubeyeke kûr û bihej tişt bû.
Di tevahiya mayîna xwe de min tim ew avahî ziyaret dikir û bîra bedêlên wî dida.
Gera min li Êrîvanê li cihê wî yê dawî yê li goristana Arin Berd Pantheon a li Nubarashenê bi dawî bû.
Dema ku Şemo havîna sala 1978an koça dawî kir merasîma xatirxwestina wî veguherî kombûneke dîrokî ku giringiya wî ya derveyî sînorên neteweyî nîşan dida.
Nivîskarê Kurd Eskerê Boyîkê ku di merasîmê de bû vedibêje ku li hola dewletê ya mezin a li Êrîvanê çawa tabûta wî ya bi gulan pêçayî ji aliyê endamên Yekîtiya Nivîskarên Ermenî, rayedarên bilind ên dewletê û her wiha şandeyên Kurd ên mezin ên ku ji gund û bajarên Ermenistan, Gurcistan û Azerbeycanê hatibûn ve hatibû dorpêçkirin.
Jinên Kurd ên bi cil û bergên xwe yên neteweyî li tenişta tabûtê rûniştibûn stranan û şînên kevnar digotin. Gireseyeke wekî deryayekê ji bo rêzgirtinê kom bûbûn beriya ku ew ber bi goristanê ve were birin.
Bi dehan sal şûnde rawestana li kêleka kêla gorê û danîna destek gulên spî li ser kevir giraniya mîrata wî berçavtir dikir.
Dema min li wî portreyê wî dinêrî ku yê pêşengê li hemberî serma dijwar a Sîbîryayê rûmeta xwe parastî bû deynê ku di stûyê her nifşekî piştre yê nivîskar û mamosteyên Kurd de ye wekî deynekî bilez û kûr hîs dikir.
Îro ji bo akademîsyen, perwerdekar û rojnamegerên di warê Kurdolojiyê de Erebê Şemo ji navekî dîrokî yê li ser refikên tozgirtî gelekî zêdetir e.
Mîrata wî nîşan dide ku lêkolîna zimanî, avakirina alfabeyê, perwerdekirina mamosteyan û afirandina wêjeyî, hemû pêngavên kûr ên man û nemana çandî ne.
Ji yekemîn sirgûna wî ya ji zozanên Qersê heta holên zanîngehê yên Lenîngradê di nav 17 salên sirgûna Sîbîryayê de û dûv re vegera wî ya serfirazane ya nav derdorên wêjeyî yên Êrîvanê, jiyana wî nîşaneya berxwedana bêdawî ya zimanê Kurdî ye.
Ji Amed û Qamişloyê bigire heta Mehabad û Silêmaniyê bandora wî gihaye gelekî wêdetirî Kurmanciyê.
Bê guman li cîhana Kurdî wekî "Bavê Romana Nûjen a Kurdî" tê naskirin û îro her nivîskar, zana û perwerdekar li ser wê zemînê ava dike ku "Mamosteyê Mamosteyan" bi wêrekî, zanistî û nêrîna xwe vekiriye.
(Nivîs bi tevahî ji fikr û ramanên nivîskar pêk tê. Tora Medyayî ya Rûdawê tenê nivîsê diweşîne.)
