رووداو دیجیتاڵ
لە کۆبوونەوەی وەزیرانی دەرەوەی وڵاتانی ئەندام لە هاوپەیمانیی ناتۆ لە شاری هێلسینگبۆرگ لە سوێد، ئیڤێت کووپەر، وەزیری دەرەوەی بەریتانیا رایگەیاند، جێگەی "شەرمەزارییە" کە ئێران لە رێگەی تێکدانی هاتووچۆی کەشتییەکان لە تەنگەی هورمز "هەوڵ دەدات تەواوی ئابووریی جیهان بە بارمتە بگرێ."
کووپەر ئاماژەی بەوە کرد، بەریتانیا و فەرەنسا سەرکردایەتیی هەوڵەکان دەکەن بۆ پاراستنی ئازادیی کەشتیوانی و پاڵپشتی لەو دانوستاندنانە دەکەن کە ئامانجیان کردنەوەی ئەو رێڕەوە ئاوییە ستراتیجییەیە؛ هۆشداریشی دا کە ئەم تێکدانەی دۆخەکە کاریگەریی لەسەر نرخی سووتەمەنی و پەین لە جیهاندا هەبووە.
دوای ئەوەی کە لە کۆتایی شوباتدا ئەمریکا و ئیسرائیل هێرشیان کردە سەر، ئێران لە وەڵامدا هاتووچۆی لە تەنگەی هورمز بەشێوەیەکی بەرچاو سنووردار کرد. تەنگەی هورمز رێڕۆیەکی ئاویی تەسکە و پێش جەنگ بەگشتی نزیکەی 20٪ـی نەوتی جیهان و قەبارەیەکی گەورە لە گازی سرووشتیی شل (LNG) و پەینی پێدا تێدەپەڕی.
پێش شەڕەکە، رۆژانە نزیکەی 70 بۆ 80 کەشتیی بازرگانی بە تەنگەکەدا تێدەپەڕین، کە نزیکەی 20 بۆ 21 ملیۆن بەرمیل نەوتیان دەگواستەوە.
بەڵام دوای هەڵگیرسانی جەنگەکە هاتووچۆ بۆ ئاستێکی زۆر نزم دابەزی. هەروەها گەورەترین کۆمپانیاکانی کەشتیوانی وەک مێرسک، ئێم ئێس سی و هاپاگ لۆید، بەهۆی مەترسییە ئەمنییەکانەوە گەشتەکانیان لەو رێڕۆیەدا راگرت.
سوپای پاسدارانی ئێران کۆنترۆڵی ناوچەکەی گرتووەتە دەست و رێگە بە هاتووچۆیەکی سنووردار دەدات. لەم چەند رۆژەدا سوپای پاسداران باسی لەوە کردووە کە لە 24 کاژێردا 26 بۆ 35 کەشتی تێپەڕیون.
ئەمە لە کاتێکدایە کە ئەمریکاش گەمارۆی دەریایی خستووەتە سەر بەندەرەکانی ئێران، ئەمەش دۆخێکی ئاڵۆزی دروستکردووە.
مەترسییە ئابووری و ستراتیجییەکان
تەنگەی هورمز تاکە دەروازەی دەریاییە بۆ هەناردەکردنی نەوت و گازی گەورەترین وڵاتانی بەرهەمهێنەر لەنێویاندا سعودیە، عێراق، ئیمارات، کوێت و ئێران. تێکچوونی دۆخەکە بووەتە هۆی:
• بازدانێکی گەورە لە نرخی وزە و پەین.
• گۆڕینی رێڕۆی هەزاران کەشتی بە دەوری ئەفریقادا.
• کەمبوونەوەی بەرهەمی نەوت و پلاستیک لە هەندێک بەشی ئاسیا.
• دروستبوونی گوشارێکی ئابووریی گەورە لەسەر زنجیرەکانی دابینکردنی جیهانی.
جێگرەوەکانی وەک بۆریی نەوت تەنیا دەتوانن بەشێکی زۆر کەم لەو قەبارەیە بگوازنەوە، ئەمەش رۆڵی تەنگەکە لە ئاسایشی وزەی جیهاندا دەسەلمێنێت.
ئەم کۆبوونەوەیە لە کاتێکدایە، دانوستاندنی ناڕاستەوخۆ لەنێوان ئەمریکا و ئێران لەسەر پرسە ئەتۆمییەکان و سزاکان بەردەوامە و کردنەوەی تەنگەکەش وەک خاڵێکی سەرەکیی ناکۆکی ماوەتەوە.
بەرپرسانی رۆژئاوا، لەنێویاندا بەریتانیا، هەر هەوڵێکی ئێرانیان رەتکردووەتەوە بۆ سەپاندنی باج بەسەر ئەو رێڕۆ ئاوییە نێودەوڵەتییەدا و پێداگری لەسەر تێپەڕبوونی ئازادانە و بێباج دەکەن.
هەروەها ئیلینا ڤاڵتۆنێن، وەزیری دەرەوەی فینلاند رایگەیاند، "ئەمریکا لە ناتۆ ناکشێتەوە" و دڵنیایی خۆی دەربڕی لەوەی کە مارکۆ روبیۆ، وەزیری دەرەوەی ئەمریکا لە کۆبوونەوەکەدا جەختی لە پابەندبوونی واشنتن بە هاوپەیمانییەکەوە کردوەتەوە.
ڤاڵتۆنێن گوتی، پێویستە وڵاتانی ئەورووپا لە بواری بەرگریدا "ئەرکی سەرشانی خۆیان جێبەجێ بکەن" و رووسیای بە "هەڕەشە بۆ سەر ئاشتیی جیهان" دانا.