پرۆسەی بنیاتنانی گەل (گەلسازی)، تەنها بە کێشانی سنووری جوگرافی، هەڵکردنی ئاڵا و دروستکردنی دامەزراوەی رووکەش بەدی نایەت، بەڵکو بناخەکەی لە دروستکردنی "عەقڵی هاووڵاتی"یەوە دەستپێدەکات. لێرەدا پێویستە ئاماژە بە راستکردنەوەیەکی زاراوەیی گرنگ بکەین، لە فەرهەنگی سیاسیی کوردیدا. چونكە زۆرجار چەمکەکانی 'گەل' و 'نەتەوە' تێکەڵ کراون. 'نەتەوە' لە تێگەیشتنی باوی ئێمەدا، زیاتر رەهەندێکی رەگەزی و خوێنی (قەومی) وەرگرتووە، بۆیە لەم وتارەدا لەبری زاراوە باوەکەی (نەتەوەسازی)، چەمکی 'گەلسازی' بەکاردەهێنین، چونکە گەل گوزارشت لە کۆی ئەو مرۆڤانە دەکات، کە لە پانتایی جوگرافیایەک دەژین بەبێ جیاوازیی رەگەزی.
هەروەها پێویستە تێگەییشتنمان بۆ چەمکی گەلسازی روون بێت، چونكە گەل لە بۆشاییەوە و بە شێوەیەکی میکانیکی "دروست ناکرێت"، بەڵكو پێشوەختە کۆمەڵێک بنەمای مێژوویی، کولتووری، زمانی و دەروونیی هاوبەش هەن، کە شوناسی ئەو گرووپە مرۆییە پێکدەهێنن. ئەرکی گەلسازی، رێکخستن، کۆکردنەوە و ئاراستەکردنی ئەم بنەما سەرەتاییانەیە بەرەو ئامانجێکی نیشتمانیی هاوبەش و هاوچەرخ.
لە هەرێمی کوردستان، سیستمی پەروەردە تاوەکو ئێستا، زیاتر ئامرازێک بووە بۆ گواستنەوەی زانیارییەکی دیاریکراو و زۆرجاریش ئاراستەکراو، نەک ئامرازێک بۆ بەگەڕخستن و ئازادکردنی عەقڵی تاک و ئاراستەکردنی وزەی نیشتمانی. بۆ تێپەڕاندنی ئەم قەیرانە، هەرێمی کوردستان پێویستی بە مۆدێلی "پەروەردەی رزگاریخوازانە" هەیە، پەروەردەیەک کە ئەو بنەما کولتووری و مێژووییانە لە خزمەت داهاتوویەکی گەشدا رێکبخاتەوە و تاک لە وەرگرێکی پاسیڤ و بێهەڵوێستەوە دەکاتە بکەرێکی هۆشیار و رەخنەگر.
ئەم مۆدێلە دەتوانێت لە رێگەی چەند کۆڵەکەیەکی بنەڕەتییەوە، پرۆسەی گەلسازی لە هەرێمەکەماندا بخاتە سەر رێڕەوی دروستی خۆی:
1- هۆشیاریی رەخنەگرانە لەبری لەبەرکردنی کوێرانە
سیستمی باوی پەروەردە لە کوردستان، پشتی بە لەبەرکردن (ئەزبەركردن) و تاقیکردنەوە بەستووە، کە ئەمەش عەقڵی پرسیارکەر دەپووكێنێتەوە. پەروەردەی رزگاریخوازانە، کار لەسەر دروستکردنی "هۆشیاریی رەخنەگرانە" دەکات. گەلی كارامە بە کۆمەڵێک تاکی گوێڕایەڵ و بێدەنگ دروست نابێت، بەڵکو بە تاکێک دروست دەبێت، کە توانای هەڵسەنگاندنی رابردوو و ئێستای هەبێت و شارەزابێت و بتوانێت رەخنە لە دەسەڵات، کۆمەڵگە و تەنانەت مێژووی خۆیشی بگرێت، بۆ ئەوەی هەڵەکان راست بکاتەوە.
2- تێپەڕاندنی هەستی قوربانیبوون و بەگژداچوونەوەی دەسەڵات
مێژووی کورد و خەڵكی كوردستان، پڕە لە کارەساتی وەک ئەنفال و هەڵەبجە. پێکهاتەی سیاسی و کولتووریی باو، زۆرجار ئەم مێژووە بەکاردەهێنێت بۆ دروستکردنی "گرێی قوربانیبوون" و تەنانەت شەرعییەتدان بە گەندەڵی و سستبوونی دامەزراوەکان و لاوازکردنی متمانە بەخۆبوون. بە جۆرێک وا پێشان دەدرێت كە قەدەری ئێمە تەنها چەوسانەوەیە. تەنانەت گەلێجار كار دەگاتە كرووزانەوە و سەركۆنەكردنی خۆیی و كوردگوتەنی خۆخۆری. پەروەردەی رزگاریخوازانە ئەم هاوکێشەیە پێچەوانە دەکاتەوەو مێژووی چەوساندنەوە ناکاتە پاساوێک بۆ مانەوە لە دۆخی لاوازی و چەقبەستووییدا، بەڵکو دەیکاتە بزوێنەرێک بۆ بەرەنگاربوونەوە و دروستکردنی ئیرادە و لێپرسینەوە. تاک فێر دەکات کە ئیتر قوربانی نییە، بەڵکو کارەکتەرێکی کارایە و بەرپرسیارە لە گۆڕینی چارەنووسی گەلەكەی و رێگریکردن لە بەرهەمهێنانەوەی ستەمکاری.
3- هەڵوەشاندنەوەی ئینتیما تەسکەکان
یەکێک لە گەورەترین ئاستەنگەکانی بەردەم گەلسازی لە کوردستان، زاڵبوونی ئینتیمای خێڵەکی، ناوچەگەری و حزبییە بەسەر ئینتیمای نیشتمانیدا. پەروەردەی رزگاریخوازانە بە شێوەیەکی رادیکاڵانە، دژی ئەم دابەشبوونانە دەوەستێتەوە. قوتابخانە دەکاتە ئەو فەزایەی کە تێیدا ناسنامەی "هاووڵاتیبوونی کوردستانی" لە سەرووی هەموو ناسنامە لاوەکییەکانەوەیە و رێگری دەکات لەوەی دامەزراوەی پەروەردەیی، ببێتە ئامرازێک بۆ بەرهەمهێنانەوەی ململانێی حزبی و ناوچەییەکان. بەم ئاراستەیەشدا، یارمەتیدەر دەبێت بۆئەوەی كاراكتەرەكانی پڕۆسەی پەروەردە، مامۆستا بێت یا قوتابی، ئینتیماكانیان لە دەرەوەی پۆل و قوتابخانەكان بەجێ بێڵن و بەهیچ شێوەیەك تێكەڵی پڕۆسەی پەروەردەی گەلسازیی نەكەن.
4- خۆپارێزی لە شۆڤێنیزم و ناسیۆنالیزمی تووندڕەو
گەلسازیی تەندروست نابێت بگۆڕێت بۆ شۆڤێنیزم. گەلێک کە خۆی قوربانیی دەستی فاشیزم و شۆڤێنیزمی گەلانی دیکە بووە، گەورەترین هەڵەیە لە رێگەی پەروەردەوە، رق و کینە بەرامبەر گەلانی دراوسێ یان پێکهاتەکانی ناوخۆ بڵاو بکاتەوە. پەروەردەی رزگاریخوازانە بانگەشە بۆ "نیشتمانپەروەریی مەدەنیانە" دەکات، کە تێیدا کورد، تورکمان، کلدان، ئاشووری و عەرەب لەسەر بنەمای ماف و ئەرک یەکسانن، نەک لەسەر بنەمای خوێن و رەچەڵەک.
5- بێلایەنیی ئایینی (پارسەنگی نێوان پێکهاتەی کولتووری و هاووڵاتیبوون)
کوردستان کۆمەڵگەیەکی فرەئایینە (موسڵمان، ئێزدی, مەسیحی، کاکەیی، زەردەشتی و هتد). لە هەمان کاتدا ئایینی ئیسلام رەهەندێکی سەرەکییە لە ناسنامەی زۆرینەی هاووڵاتییاندا. كەواتە بۆ ئەوەی هەموو پێکهاتەکان هەست بکەن بەشێکن لەم گەلە، بەبێ ئەوەی ناسنامەی کولتووریی زۆرینەش فەرامۆش بکرێت، پێویستە سیستەمی پەروەردە لە گوتاری ئایدۆلۆژی، بێلایەن بێت. ئەم بێلایەنییە بە مانای دژایەتیکردنی ئایین یان سڕینەوەی نایەت، بەڵکو بە مانای پەیڕەوکردنی "پەروەردەی ئایینناسی" دێت لەبری "تەلقینی مەزهەبی". قوتابخانە دەبێتە شوێنی ناسینی بەها ئەخلاقییە گشتییەکان، مێژووی ئایینەکان و رێزگرتن لە فرەیی، نەک بەکارهێنانی پڕۆگرامەکان وەک ئامرازێکی سیاسی بۆ پەراوێزخستنی کەمینەکان، چونکە سەپاندنی یەک روانگەی تەسکی ئایینی، پرۆسەی گەلسازی لەباردەبات.
6- چەسپاندنی لێبووردەیی (تەساموح) وەک کردەیەکی چالاک
لە کۆمەڵگەیەکدا کە پێشینەی شەڕی ناوخۆ و جەمسەرگیریی تووندی هەیە، "تەساموح" مەرجی مانەوەیە. لەم مۆدێلە پەروەردەییەدا، لێبووردەیی بە مانای بێدەنگبوون لە ئاست بەرامبەر نایەت، بەڵکو بە مانای قبووڵکردنی چالاکانەی جیاوازییەکان دێت. تاک فێر دەکرێت کە جیاوازیی بیروبۆچوون (سیاسی، ئایینی، کۆمەڵایەتی) مەترسی نییە، بەڵکو سەرچاوەی دەوڵەمەندییە. ئەمەش زامنی چارەسەرکردنی کێشەکانە بە گفتوگۆ لەبری تووندوتیژی. رەنگە رەخنە هەبێت لەسەر ئەوەی كە ئەم تەساموحە لەسەر كاغەز ئاسانە و پێڕاگەییشتنی لە كرداردا، كاری زۆری دەوێت. لە وەڵامدا دەبێت بڵێین كە پڕۆسەی گەلسازی، ماندووبوونی زۆری دەوێت و راستە هەروا بە ئاسانی ناگاتە ئامانج. بەڵام ئەگەر بمانەوێت خاوەنی دەوڵەت و گەلێكی وشیار بین، دەبێت كۆسپەكانیش لەسەر رێگە لابەرین.
7- پتەوکردنی بنەماکانی دیموکراسی
هەموو ئەم خاڵانەی باس كران، دەڕژێنە خزمەت یەک ئامانج: ئەویش دروستکردنی کۆمەڵگەیەکی دیموکراسی. پەروەردەی رزگاریخوازانە، ژینگەی پۆل دەکاتە نموونەیەکی بچووکی کۆمەڵگەیەکی دیموکراسی، کە تێیدا مامۆستا دەسەڵاتداری رەها نییە و قوتابیش گوێڕایەڵی کوێر و كەڕ نییە. کاتێک تاک لە منداڵییەوە لەسەر بنەمای گفتوگۆ، بەشداریپێکردن و رێزگرتن لە مافی ئەوانیتر پەروەردە دەکرێت، لە گەورەییشدا دەبێتە پارێزەری سیستەمێکی دیموکراسیی تەندروست. هەڵبەت دەستكەوتی وا، كارەكتەری زانا و دڵسۆزی دەوێت، كە مامۆستایان بەو ژیانە كولەمەرگییەی ئێستا هەیانە، ئەستەمە بتوانن رۆڵی كاریگەریی خۆیان جێبەجێ بكەن و پێشتر پێویستە ئاریشە و گرفتەكانی ژیانیان چارەسەر بكرێت و واز لە دەستێوەردانی حزبی لە كار و ئەركەكانیان بهێندرێت و لە رووی سەندیكاییەوە گۆڕەپانێكی ئارام و ئازادیان پێ ببەخشرێت، تا ئەوانیش بە ئازادییەكی تەواو، كاری پەروەردەیی خۆیان جێبەجێ بكەن.
8- گۆڕینی پەروەردەی مشەخۆر بۆ پەروەردەی بەرهەمهێنەر
بنیاتنانی گەل تەنها پێویستی بە تاکی رەخنەگر و لێبووردە نییە، بەڵکو پێویستی بە تاکی بەرهەمهێنەریش هەیە. سیستەمی ئێستای پەروەردە لە کوردستان، تاک بۆ ئەوە رادێنێت کە ببێتە فەرمانبەر لە کەرتی گشتی و چاوەڕوانی مووچە بێت لە دەوڵەت، ئەمەش کولتووری مشەخۆری و پشتبەستن بە نەوت قووڵتر دەکاتەوە. پەروەردەی رزگاریخوازانە دەبێت عەقڵییەتی قوتابی لە "چاوەڕوانیکردنی هەلی کار"ەوە بگۆڕێت بۆ "داهێنانی هەلی کار" لە رێگەی پەرەپێدانی هۆشیاریی تەکنەلۆژی، زانستی و کارسازی. گەلێک کە هێشتا ئاسایشی خۆراک و ئابوورییەکەی لەسەر بنەمای هاوردەکردن بێت، ناتوانێت بڕیاری سیاسیی سەربەخۆ بدات، لێرەشەوە سەربەخۆیی ئابووریی گەل لە پۆلەکانی خوێندنەوە دەست پێدەکات.
ئاستەنگەکان و میکانیزمەکانی جێبەجێکردن
بێگومان، گۆڕینی سیستەمی پەروەردە بۆ مۆدێلێکی رزگاریخوازانە لە هەرێمی کوردستاندا رووبەڕووی ئاستەنگی گەورە دەبێتەوە و هەروەكو پێشتر باسی چەند نموونەیەكمان كرد، گرنگترینیان هەژموونی حزبی و رێگریی هێزە تەقلیدییەکانە. بۆ تێپەڕاندنی ئەم واقیعە و گواستنەوەی ئەم مۆدێلە لە تیۆرییەوە بۆ کردار، پێویستە کار لەسەر ئەم سێ تەوەرە بکرێت:
یەكەم - سەربەخۆیی ئەکادیمی و دامەزراوەیی: ناتوانرێت چاکسازیی پەروەردەیی بکرێت، کاتێک پۆستی سەرۆکی زانکۆ، راگر و بەڕێوبەرە گشتییەکان لەسەر بنەمای پشکپشکێنەی حزبی بێت. یەکەم هەنگاو، دەرهێنانی وەزارەتی پەروەردە و خوێندنی باڵایە لە ژێر رکێفی حزب و رادەستکردنیەتی بە ئەنجوومەنێکی نیشتمانیی سەربەخۆ لە پسپۆڕان. بەداخەوە ئەزموونی ساڵانی دەوڵەتداریی دوای راپەڕین، لەمبارەیەوە مرۆڤ تووشی نائومێدی دەكات، بەڵام ئەم هەنگاوە پێویستە لە سندووقی ئایدیا و خەیاڵ و درووشمی بریقەداری سیاسی، بۆ واقعی كوردستان بگوازرێتەوە.
دووەم - شۆڕش لە میتۆد و راهێنانی مامۆستایان: مامۆستایەک خۆی بەرهەمی سیستەمێکی داپڵۆسێنەر و لەبەرکردن بێت، ناتوانێت نەوەیەکی رەخنەگر پەروەردە بکات. پێویستە پرۆگرامی نیشتمانیی بەردەوام بۆ راهێنانەوەی مامۆستایان هەبێت، بەتایبەت لەبواری تەكنەلۆژیای نوێ و ژیریی دەستكرد، تا پۆلەکانی خوێندن لە "ژووری تەلقین"ەوە بگۆڕن بۆ "فەزای گفتوگۆ". لەمبارەیەوە، تاقیگە و كەرەستە پێویستەكانی تاقیكردنەوەی فیزیا، كیمیا و ...هتد، لەگەڵ هۆڵی تایبەت بە سمینار و كاری بە گرووپ، رۆڵێكی بەرچاو دەگێڕن.
سێیەم - داڕشتنەوەی کایەی کولتووری و سنووردارکردنی هەژموونی ئایینی: وەک لە سەرەوە ئاماژەمان پێدا، بێلایەنیی ئایینی مەرجی سەرەکیی گەلسازییە، بەڵام ئەمە لەسەر زەمینی واقیع، پێویستی بە گۆڕینی "سیاسەتی پەروەردەیی" هەیە. ئەمەش بەوە دەکرێت، کە چیتر رێگە نەدرێت گوتاری تەقلیدیی ئایینی و سەکۆکانی دەرەوەی قوتابخانە، دەستبخەنە ناو ناوەڕۆکی پڕۆگرامەکان و پۆلەکانەوە. جێبەجێکردنی "پەروەردەی ئایینناسی" لێرەدا دەبێتە چەکێکی یاسایی و کارگێڕی بۆ پاراستنی ناسنامەی مەدەنیی قوتابخانە، نەک تەنها دروشمێکی کولتووری.
بنیاتنانی گەل بۆ دەوڵەتێكی كارا لە هەرێمی کوردستان، بە رێگەی دروشمی حەماسی، ئابووریی مشەخۆر و پەروەردەی ئایدۆلۆژییەوە سەرکەوتوو نابێت. پەروەردەی رزگاریخوازانە پێویستی بە شۆڕشێکی پێکهاتەیی هەیە، کە دامەزراوەی پەروەردە لە هەژموونی حزبی رزگار بکات، پۆلەکانی خوێندن بکاتە سەرچاوەی بەرهەمهێنانی ئابووری و ناسنامەیەکی مەدەنیی وا بئافرێنێت، کە رێز لە فرەڕەنگی بگرێت. بەبێ کێشانی ئەم نەخشەڕێگا کردارییە و بەبێ بوونی "هاووڵاتییەکی ئازاد، هۆشیار و بەرهەمهێنەر"، هەر هەوڵێک بۆ گەلسازی، تەنها دروستکردنی قەوارەیەکی بێهێز دەبێت، کە لە یەکەم قەیراندا هاڕە دەکات.