فۆتۆگرافەرێک سمۆرەیەکی دەگمەن لە سروشتی کوردستان دەدۆزێتەوە

رۆژی 7ـی تەممووزی 2018، سابیر بەنێو گوندی درێ لە ناوچەی بارزان، بە دووریی نزیکەی 145 کیلۆمەتر لە باکووری هەولێر پیاسەی دەکرد، بۆ ئەوەی فرەچەشنیی زیندەوەرانی ئەو گوندە بەبەڵگە بکات کە سەردەمانێک باوباپیرانی تێیدا دەژیان. گەشتەکە پڕ مەترسی بوو، چونکە ناوچەکە ماوەیەکی زۆرە چۆڵ کراوە و بە ناوچەیەکی قەدەخەکراو دادەنرێت بەهۆی دەیان ساڵ ململانێی نێوان تورکیا و پارتی کرێکارانی کوردستان (پەکەکە).

سابیر بە تۆڕی میدیایی رووداوی راگەیاند: "هەوڵم دەدا وێنەی هەندێک باڵندە و شیردەری کێوی بگرم کە لە نزیک سنوورەکە دەژین. هەروەها ناوچەکە بۆ پیادەڕۆیی مەترسیدار بوو بەهۆی شەڕ و هێرشە ئاسمانییەکانەوە." گوتیشی: "لەبەر ئەوەی هیچ رێگەیەک نەبوو، ناچار بووم بە پێ بڕۆم."

گوتیشی: "چەندین جار سەردانم کردبوو. دڵنیا بووم کە دەتوانرێت چەندین شیردەر و باڵندەی کێویی تۆمارنەکراو لەوێ و لە شوێنەکانی دیکەی کوردستان بدۆزرێنەوە و بەبەڵگە بکرێن."

دوای ئەوەی بەیانی و دوانیوەڕۆی بە گەڕان بەدوای ئاژەڵە کێوییەکان بەسەربرد، سابیر ماندوو بوو و بۆ پشوودان وەستا.

دەڵێت: "شتێکم بینی دەجووڵێتەوە. لە مشكێک گەورەتر بوو. یەکسەر دیار نەما و چووە نێو کوونێکەوە."

بۆ ماوەیەک سەیری ئاژەڵەکەی کرد پێش ئەوەی چەند وێنەیەکی بگرێت. سابیر پێی وابوو ئەوەی دەیبینێت ژیانی ئاسایی قرتێنەرێکە لەو ناوچە سەختەدا، بێ ئەوەی زۆر گرنگی بە تایبەتمەندییە جیاوازەکانی بدات و لێیان وردبێتەوە.

سابیر وێنەکانی خستە نێو ئەرشیڤەکەیەوە کە زیاتر لە 28 هەزار وێنەی باڵندە و ئاژەڵانی دیکەی کێوی لەخۆدەگرێت، کە لە کاتی گەشتە زۆرەکانی بۆ چیاکانی هەرێمی کوردستان گرتبوونی.

وێنەکان کاتێک دەرکەوتنەوە کە سۆران ئەحمەد، توێژەری ژیانی کێوی و پارێزەری ژینگە لە زانکۆی سلێمانی و هاوپیشەکانی سەرقاڵی نووسینی پەرتووکێک بوون لەسەر شیردەرەکانی هەرێمی کوردستان.

سۆران گوتی، داوایان لە سابیر کردووە وێنەی قرتێنەر و شەمشەمەکوێرەیان بۆ کتێبەکە پێبدات. دوای پشکنینی وێنەکان، ئاژەڵەکەی بە سمۆرەی بچووکی زەویی ئاسیا (Spermophilus xanthoprymnus) ناساند، کە بە سمۆرەی زەویی ئەنادۆڵیش ناسراوە.

ئەم جۆرە بە شێوەیەکی سەرەکی لە تورکیا و باکووری کوردستان دەژین، لەگەڵ ئەوەی مەودای ناسراوی بۆ ئەرمینیا و باکووری رۆژئاوای ئێران درێژ دەبێتەوە. داتابەیسی فرەچەشنیی شیردەرەکانی سەر بە کۆمەڵەی شیردەرزانانی ئەمریکا نیشانی دەدات کە ئەم جۆرە قرتێنەرە لەو سێ وڵاتەدا تۆمارکراوە، بەڵام عێراقی تێدا نییە. بۆیە بینینی ئەم گیانەوەرە بچووکە لە بارزان دەتوانێت بیسەلمێنێت کە مەودای ناسراوی ژیانی، فراوانترە.

بەپێچەوانەی سمۆرەی دارەوە، ئەم ئاژەڵە لە چەم و دەشتە کراوەکان و مێرگی چیاکاندا دەژی و بۆ حەوانەوە و سووڕی متبوون، کوونی ژێر زەوی هەڵدەکەنێت.

سۆران گوتی، تایبەتمەندییە جیاکەرەوەکانی بریتین لە بەشێکی سەرەوەی خۆڵەمێشی یان قاوەیی تۆخ بەبێ خاڵ، گوێچکەی بچووک و چاوی گەورە کە بە بازنەی سپی دەورە دراون. قورگ و چەناگەی سپیباوە، سکی زەردباوە و کلکە کورتەکەی هێڵ و خاڵی پێوە نییە و کۆتاییەکەی رەشە.

گوتیشی، ئەو بینینە دەبێتە یەکەم جار ئەم سمۆرەیە لە توخمی (Spermophilus) لە عێراق تۆمار بکرێت و تاکە تۆماری سمۆرەی زەوییە کە لە وڵاتەکەدا زانراو بێت. ئەندامە پێشتر تۆمارکراوەکەی خێزانی سمۆرە لە عێراقدا سمۆرەی قەوقازییە (Sciurus anomalus) کە لە نوی داربەڕووەکاندا لە زۆربەی ناوچەکانی هەرێمی کوردستان دەژی.

سەرەڕای گرنگییە شاراوەکەی، سۆران گوتی، هەبوونی ئاژەڵەکە لە هەرێمی کوردستان لە نزیک سنووری تورکیا چاوەڕواننەکراو نەبووە، بە لەبەرچاوگرتنی تۆمارەکان لە پارێزگای وانی باکووری کوردستان و پارێزگای ورمێی رۆژهەڵاتی کوردستان.

وەک نموونەیەکی دیکە، ئاماژەی بە هامستەری براندت کرد، کە جۆرێکە لە سەرتاسەری ئەنادۆڵ و بانەکانی رۆژهەڵاتی کوردستان و ئێراندا هەیە. گوتیشی، ئەم دواییانە بۆ یەکەم جار لە عێراق لەسەر چیای سەرکا لە هەرێمی کوردستان تۆمارکرا.

ئێستا توێژەران کار دەکەن بۆ پێشکەشکردنی تۆماری سمۆرەکە بۆ وردبینیی زانستی.

سۆران گوتی: "ئێمە دەست بە دۆکیومێنتکردنی فەرمیی ئەم تۆمارە دەکەین لە رێگەی ئامادەکردنی بڵاوکراوەیەک لە گۆڤارێکی نێودەوڵەتیی پێداچوونەوەی هاوتاکان، بە هاوکاریی شارەزایانی ناوخۆیی و نێودەوڵەتی."

سۆران گوتی کە تیمەکە رێکارەکانی بڵاوکردنەوە و پێداچوونەوەیان بۆ تۆمارەکانی پێشووی رێوی بلانفۆرد، ژیشکی براندت و هامستەری براندت پەیڕەو کردووە.

بەبەڵگەکردنی بینینەکە پێویستی بە پشتڕاستکردنەوەی ناسنامەی ئاژەڵەکە، دیاریکردنی شوێن و کاتی گرتنی وێنەکان و پشکنینی تۆمارەکانی پێشوو لە عێراق هەیە. هەژمارێکی بڵاوکراوە دەتوانێت پشتگیری لە زیادکردنی بۆ داتابەیسە نێودەوڵەتییەکانی فرەچەشنیی زیندەوەران بکات، لە کاتێکدا کاری مەیدانیی زیاتر پێویست دەبێت بۆ ئەوەی بزانرێت ئایا ژمارەیەکی جێگیر لەو ناوچەیەدا دەژین یان نا.

یەکێتیی نێودەوڵەتی بۆ پاراستنی سرووشت، سمۆرەی زەویی ئاسیای بچووک لە لیستی ئاژەڵە "نزیک لە هەڕەشە لەسەرەکان"ـدا پۆلێن دەکات و دەڵێت ژمارەیان روو لە کەمبوونەوەیە. ئەم جۆرە بە کەمێک رزگاری بووە لە پێوەرەکانی دۆخی 'مەترسیدار، لەمەترسیدا یان لەمەترسیی توونددا'، کە زۆرجار بەهۆی کەمبوونەوەی ژمارەیان، بچووکبوونەوەی مەودای جوگرافی یان پارچەپارچەبوونی ژینگەکانیانەوەیە.

مانەوەی بە درێژایی ماوەیەکی زۆر لە ژێر زەویدا رەنگە یارمەتیدەر بێت لە روونکردنەوەی ئەوەی کە بۆچی ئاژەڵەکان دەتوانن لە کاتی رووپێوییەکانی ژیانی کێویدا لە چاو شاراوە بن، بەتایبەتی لەو ناوچانەی کە دەستگەیشتن پێیان سەختە. ئەحمەد گوتی کەمیی سەرچاوەی بەردەستیش ناسینەوەکەی ئاڵۆزتر کردووە.

گوتیشی: "ئەمە زۆر ئاساییە، چونکە پێشتر رێبەرێکی مەیدانیی تایبەتمان یان داتابەیسێکی سیستماتیکمان نەبووە کە شیردەرەکانی هەرێمی کوردستان بگرێتەوە."

سۆران هیوادارە کتێبە پلان بۆ داڕێژراوەکەی شیردەرەکان و ماڵپەڕی فرەچەشنیی زیندەوەرانی کوردستان، کە زانیاریی لەسەر جۆرەکان و وێنەی ژیانی کێویی ناوچەکە لەخۆدەگرێت، ئاسانتری بکات بۆ خەڵک تاوەکو ئاژەڵە نامۆکان بناسنەوە و بزانن ئایا پێشتر بەبەڵگە کراون یان نا.

رەنگە وێنەکان یەکێک بن لە ئاماژەکان بۆ ئەوەی کە تاوەکو چەندە ئاژەڵی تۆمارنەکراو لە چیاکانی هەرێمی کوردستاندا ماون، بەتایبەتی بە درێژایی سنوورەکانی تورکیا و ئێران.

سۆران گوتی، چەندین جۆری دیکەی قرتێنەر و شەمشەمەکوێرەی زانراو لە ناوچە دراوسێکانەوە رەنگە لە هەرێمی کوردستانیش دەربکەون. رووپێوییە سیستماتیکەکان و شیکارییە بۆماوەییەکان پێویست دەبن بۆ پشتڕاستکردنەوەی هەبوونیان و باشتر تێگەیشتن لە فرەچەشنیی شیردەرەکان لە هەرێمەکەدا.

ئەگەرەکان تەنیا لە شیردەرەکاندا کورت نابنەوە. لە کاتی ئامادەکردنی کتێبی (مارەکانی هەرێمی کوردستانی عێراق)، سۆران و هاوپیشەکانی نزیکەی 10 جۆری دیکەی ماریان دەستنیشان کرد کە پێیانوایە دەتوانرێت لە ناوچەکەدا بدۆزرێنەوە، بەڵام هەبوونیان هێشتا پشتڕاست نەکراوەتەوە.

سۆران دەڵێت: "ئێمە دڵنیاین کە کاری مەیدانیی زیاتر، جۆری زیاتری شیردەرەکان دەردەخات، بەتایبەتی شەمشەمەکوێرە و قرتێنەرەکان، چونکە چەندین جۆر لەو ناوچانە زانراون کە نزیکن لە سنوورەکانی تورکیا و ئێران."