رووداو دیجیتاڵ
توێژینەوەیەکی نوێی سەنتەری لێکۆڵینەوەی ئایندەیی، ئاماژە بەوە دەکات، هەرێمی کوردستان دوای هەڵبژاردنی ساڵی 2024 کەوتووەتە ناو بنبەستێکی سیاسی و دەستووریی قووڵ. توێژینەوەکە چوار بژاردە بۆ دەربازبوون لەم دۆخە دەخاتە روو، کە یەکێکیان داڕشتنەوەی حوکمڕانییە لەسەر بنەمای "دوو ناوچەی ئۆتۆنۆمی" یان "دوو ئیدارەی یاسایی" لە چوارچێوەی هەرێمدا.
توێژینەوەکە کە لەژێر ناونیشانی (بنبەستی سیاسی لە هەرێمی کوردستان؛ بژاردە و لێکەوتنەکان) وەکو "رانانی ئایندەیی ژمارە 12" لە نیسانی 2026ی سەنتەرەکە بڵاوکراوەتەوە و لەلایەن گرووپێک توێژەری نزیک لە یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان (د. یوسف گۆران، د. عابد خالد، د. فاروق عەبدول و د. جەلیل عومەر) ئامادەکراوە.
د. یوسف گۆران، ئەندامی مەکتەبی سیاسیی یەکێتییە و سێ توێژەرەکەی دیکەش مامۆستای کۆلیژی زانستە سیاسییەکانن لە زانکۆی سلێمانی.
توێژەران هۆشداری دەدەن، لەوەی بەردەوامیی ئەم بنبەستە، "شەرعیەتی دامەزراوەکانی هەرێمی لای بەغدا و کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی لاواز کردووە."
چوار بژاردە لە بەردەم هەرێمی کوردستاندا
توێژینەوەکە بە وردی باس لەو رێگەیانە دەکات، کە دەکرێت هەرێمی کوردستان بیگرێتەبەر بۆ دەرچوون لە چەقبەستووییە سیاسییەی تێکەوتووە:
1. پێکهێنانی حکومەت بە سازان: ئەمە بە "سروشتیترین رێگە" ناوبراوە، کە تێیدا پارتی و یەکێتی و هێزە براوەکان لەسەر دابەشکردنی پۆستەکانی سەرۆکایەتی پەرلەمان، هەرێم و ئەنجوومەنی وەزیران رێکبکەون. بەڵام توێژینەوەکە دەڵێت: "ئەمە پێویستی بە "تێپەڕاندنی عینادی سیاسی و دەستگرتن بەسەر جومگەکانی دەسەڵاتدا" هەیە.
2. هەڵبژاردنی پێشوەختە: ئەگەر لایەنەکان نەگەیشتنە رێککەوتن، هەڵوەشاندنەوەی پەرلەمان بژارەیەکی دەستوورییە. بەڵام هۆشداری دەدرێت کە ئەمە تێچوویەکی زۆری هەیە و هیچ گرەنتییەک نییە نەخشەی سیاسی بگۆڕێت و رەنگە هەرێم بخاتەوە ناو هەمان چەرخی بنبەست.
3. پەنابردن بۆ دادگای فیدراڵی: توێژینەوەکە ئەمە بە بژارەیەکی "نەخوازراو" ناو دەبات، چونکە دەرگا بۆ دەستوەردانی زیاتری بەغدا لە کاروباری ناوخۆی هەرێم دەکاتەوە و رەنگە دادگاکە بڕیاری "نایاساییبوونی" هەنگاوەکانی "حکومەتی کاربەڕێکەر" بدات.
4. سیستمی دوو ئیدارەیی یاسایی: ئەمە وەک بژاردەیەکی جێگرەوە بۆ کۆتاییهێنان بە "ناعەدالەتی لە دابەشکردنی داهات" پێشنیاز کراوە. مۆدێلەکە پێشنیاز دەکات هەرێم ببێتە دوو ناوچەی ئۆتۆنۆمی (هەولێر-دهۆک و سلێمانی-هەڵەبجە)، هەولێریش وەک پایتەخت ببێتە ناوچەیەکی ئۆتۆنۆمی سێیەم کە سەر بە هیچ کامیان نەبێت.
ئارێز عەبدوڵڵا، کە وەکو سیاسەتڤانێک لە بارەی توێژینەوەکە قسەی بۆ رووداو کرد و رەتیکردەوە، ئەو توێژینەوە رای فەرمی یەکێتی بێت و گوتی: "ئەوان (توێژەرەکان بەدوای چارەسەری قەیرانێکدا دەگەڕێن و توێژینەوەکەاین بە ناوی خۆیان بڵاو کردووەتەوە، بۆیە ناتوانم بڵێم رای یەکێتییە، رەنگە لە ناو یەكێتی باس کرابێت. ئەوە هەوڵێکە بۆ چارەسەر. ئەگەر پرۆژەی یەکێتی بووایە دەبووایە بە ناوی یەکێتی بلاوبکرێتەوە."
لاوازبوونی پێگەی هەرێمی کوردستان بەرامبەر بەغدا
بەشێکی دیکەی توێژینەوەکە تیشک دەخاتە سەر ئەوەی کە دواکەوتنی پێکهێنانی حکومەت بۆ زیاتر لە ساڵ و نیوێک، وایکردووە حکومەتی فیدراڵی وەک "دەرفەتێک" سەیری دۆخەکە بکات بۆ سنووردارکردنی سەربەخۆیی یاسایی و سیاسیی هەرێمی کوردستان.
توێژەران دەڵێن: "بەغدا چیدی وەک ناوەندێکی بڕیاردانی یەکگرتوو سەیری هەولێر ناکات، بەڵکو وەک ئیدارەیەکی ماوەبەسەرچوو مامەڵەی لەگەڵ دەکات." ئەمەش وایکردووە لە دۆسیەکانی وەک نەوت (سۆمۆ)، گومرگ و دەروازە سنوورییەکان، هەرێم زۆربەی دەسەڵاتەکانی لەدەست بدات و بڕیارەکان بەرەو "ناوەندگەرایی" بڕۆن.
ئارێز عەبدوڵلا نیگەرانە لەو دۆخەی ئێستا و دەڵێت: "نە ئەو دوو ئیدارەییەی رابردوو هەمانبوو، نەک ئەو یەک ئیدارییەی ئێستا. بۆ نموونە دەکرێت دەسەڵاتی ئەنجوومەنی پارێزگاکان فراوانتر بکرێت."
مەترسیی نێودەوڵەتی
توێژینەوەکە هۆشداری دەدات کە "نموونەی سەقامگیری و دیموکراسی" کە هەرێمی پێدەناسرایەوە، ئێستا کەوتووەتە ژێر پرسیار. درێژەکێشانی بنبەستەکە دەبێتە هۆی ئەوەی وڵاتانی جیهان چیدی وەک قەوارەیەکی دەستووری سەیری دامەزراوەکانی هەرێمی کوردستان نەکەن، بەڵکو وەک "دەسەڵاتێکی ناشەرعی" بیبینن، ئەمەش وادەکات پشتیوانییە نێودەوڵەتییەکان بۆ مافە دەستوورییەکانی کورد کەم ببێتەوە.
دوو ئیدارەیی؛ لە حیزبیکردنەوە بۆ یاساییکردن
لە تەوەرەی کۆتایی توێژینەوەکەدا، باس لەوە کراوە کە ئێستا "دوو ئیدارەیی حزبی دیفاکتۆ" هەیە، کە تێیدا ناوچەکانی ژێر نفووزی پارتی گەشەی زیاتریان بەخۆیانەوە بینیوە و سلێمانی و هەڵەبجە "پەراوێز خراون".
بۆ چارەسەر، توێژینەوەکە پێشنیاری "لامەرکەزیی سیاسی" دەکات. دوو مۆدێل خراونەتەڕوو:
- مۆدێلی یەکەم: لامەرکەزییەکی ئیداری و دارایی فراوان کە تێیدا سلێمانی و هەولێر دەسەڵاتی تەواوی ئەمنی و داراییان هەبێت بەبێ گەڕانەوە بۆ پایتەخت.
- مۆدێلی دووەم: دروستکردنی دوو پەرلەمان و دوو ئەنجوومەنی وەزیرانی بچووک بۆ کاروباری ناوخۆیی هەر ناوچەیەک، تەنیا پرسە دیپلۆماسی و نیشتمانییەکان لە هەولێر وەک پایتەخت بمێننەوە.
ئارێز عەبدوڵڵا پێیوایە "لە دوو ئیدارەییدا شتێک بە ناوی هەرێمی کوردستان نامێنێت و بێ هێز دەبێت."
هەرچەندە ئارێز عەبدوڵڵا، رەتیکردەوە لە کۆبوونەوە فەرمییەکانی یەکێتی باسی دوو ئیدارەیی کرابێت، بەڵام نەیشاردەوە لە هەردوولا (پارتی و یەکێتی ئاراستەی دابەشكردنی هەرێم هەیە، بەڵام پارتی بە کردەوە دەیکات و ئەوەی یەکێتی کاردانەوەیە. کردەوەکانی پارتی یەکێتی هان دەدات بە ئاراستەی دوو ئیدارەیی هەوڵ بدات."
سەبارەت بە هەڵبژاردنی پێشوەختە کە وەکو یەکێک لە بژارەکان لە توێژینەوەکەدا خراوەتە روو، ئارێز عەبدوڵلا گوتی: "هەڵبژاردنی پێشوەختە قووڵکردنەوەی کێشەکانە. هەلومەرجەکە وەکو خۆی دەمێنێتەوە، بۆ نموونە ئەگەر پارتی 55 کورسیشی هەبێت، چ لە واقیعەکە دەگۆڕێت؟."
کۆتایی: شەراکەت یان لێکترازان؟
توێژینەوەکە بەوە کۆتایی دێت کە پێکهێنانی حکومەت لەسەر بنەمای "شەراکەتی راستەقینە" باشترین رێگەیە، بەڵام ئەگەر "عەینادی سیاسی" بەردەوام بێت، ئەوا گۆڕینی هەرێم بۆ دوو ناوچەی ئۆتۆنۆمی یاسایی دەبێتە "بەدیلێکی ناچاری" بۆ رێگریکردن لە پێکدادانی تووند و پاراستنی بەرژەوەندیی ناوچەکان.