دەستپێكردنی هێرشی ئاسمانی بۆ سەر هێڵەكانی پێشەوەی داعش و گەیاندنی كۆمەكی سەربازی و مرۆیی لەلایەن ئیدارەی ئەمریكاوە بە هەرێمی كوردستان كە هاوكات بوو لەگەڵ پرۆسەی دوورخستنەوەی مالیكی لەدەسەڵات لەنێو پێشوازییەكی گەرم و خێرای نێوەندی ئیقلیمی و نێودەوڵەتی بۆ هەردوو هەنگاوەكە، وا دێتە بەرچاو كە هەموو پێكەوە یەك پاكێجی ئەمریكی بن بۆئەوەی بە زەبری هێز عێراقی گیرخواردوو لەنێو قەیرانەكان بخەنەوە سەر راستەڕێی ئەو پرۆسە سیاسییەی لەپاش 2003 وە بۆ دامەزراندنی عێراقێكی مۆدێرنی دیموكراسی دەستی پێكرد.
هێشتا ئیدارەی ئەمریكا سوورە لەسەرئەوەی كە ئەو پرۆسەیە دەبێ بگاتە ئەنجامێك و خوێنی پێنج هەزار سەرباز و دەیان ملیار دۆلاری بەفیڕۆ نەچێ. هەر لەم چوارچێوەیەشدا كوردیان رازی كرد بەوەی بگەڕێتەوە نێو پرۆسەی سیاسی و كێشە هەڵواسراوەكانی لەگەڵ بەغدا بە دیالۆگ چارەسەر بكات. بەڵام ئەمە لەكاتێكدایە كە عەرەبی سوننە رێگەیەكی تەواو جیاوازیان گرتووە. هێزە مەدەنی و میانڕۆكانی سوننە كە ئامادەبوون بەشێك بن لە پرۆسەی سیاسی و لە 10 ساڵی رابردوودا لەلایەن مالیكییەوە لاواز كران و لە گۆڕەپانەكە دوورخرانەوە، جێی خۆیان بۆ گرووپێكی دڵڕەقی بێبەزەیی چۆڵ كرد كە لە بەعسیزم و ئیسلامی رادیكاڵ، هێزێكی فاشیستی ئیسلامی بەناوی داعش پێكهێناوە. ئەم هێزە نە لەگەڵ كەس دیالۆگ دەكات، نە سەرە داوێكیشی هێشتووەتەوە بۆئەوەی بهێنرێتە نێو پرۆسەی سیاسی.
بەیاننامەیەكی ئەم گرووپە لەبارەی هۆكارەكانی پەلاماردانی كوردستان زۆر شتمان لەبارەی حەقیقەتی ئەم گرووپە پێدەڵێ. بەگوێرەی بەیاننامەكە، هەرێمی كوردستان زیاد لە بەڕەی خۆی پێی راكێشاوە. ئەوان ئێستا ئەو ناوچانەیان لە كورد ستاندووەتەوە كە لەپاش 2003 وەك ناوچەی ناكۆكی لەسەر ناسران و سەرەتا هێزی هاوبەشی هەرێمی كوردستان و حكومەتی فیدراڵی سەرپەرشتی ئاسایشی ناوچەكەیان دەكرد، پاش ئەوەی ئەوان سوپای عێراقیان لەو ناوچانە وەدەرنا، بەگوێرەی بەیاننامەكە، كورد ئەو هەلەیان قۆستەوەو كەوتنە فراوانخوازی، بۆیە بە ئەركی خۆیانی دەزانن بمانگێڕنەوە بۆ ئەو سنوورەی كە لەلایەن رێژیمی بەعسەوە بە سنووری ناوچەی ئۆتۆنۆمی دیاری كرابوو.
ئەم چەند دێڕە پێماندەڵێ كە ئەوانەی دەوڵەتی خەلافەتیان راگەیاندووە، كۆمەڵێك شێت و بێمێشكی چەكدار نین كە لە ئەنجامی زۆر رۆچوون لەناو دەقی ئاینی وەبای توندڕەوی لێیدابن. لەو چەند دێڕەدا دیارە كە ئایدیۆلۆژیای قەومی و فكری ئاینی چەندە یەكانگیرن و سەرانی دەوڵەتی خەلافەت چەندە بەتەنگ ئەو خاكەوەن كە بە خاكی عەرەبی دەزانن. لەڕاستیدا ئەگەر بیانییەكانی لێ دەربكەین، جەنگاوەرە عێراقییەكانی داعش هەمان كارمەندانی دەزگای ئەمنی تایبەت و هێزی مغاویر و ئەو هێزە تایبەتانەن كە بەشێوەیەكی باش مەشقدراون و پاش 2003 زۆربەیان ئاودیوی سووریا بوون. ئەمانە هەمان ئەو باڵە بەعسییەن كە ساڵانی نەوەتەكان لە چوارچێوەی هەڵمەتی ئیمانیدا سەری سۆزانییەكانیان بە شمشێر دەپەڕاند و گوێ و زمانی بەرهەڵستكارانیان دەبڕی و بەڤیدیۆش تاوانەكانی خۆیان وێنە دەگرت. داعش هیچ نییە جگە لە ئاوێتەبوونی ئەم دوو رۆحە تاواندۆستەی ئیسلامی رادیكاڵ و ناسیۆنالیزمی توندڕەو كە دەیەوێ تۆڵەی هەموو زەلیلییەكانی رابردووی ئوممەتی عەرەبی بكاتەوە، ئەمەشە كە ئەم هێزەی كردووەتە هێزێكی فاشیست.
***
لەڕاستیدا ئەم ئاوێتەبوونەی ئیسلامی رادیكاڵ لەگەڵ فكری فاشیزم هەر بە تەنیا بۆ سەرسامی و هاوسۆزیی حەسەن بەننای دامەزرێنەری ئیخوان موسلیمین بۆ شەخسی موسولینی و بزووتنەوەی فاشی لە ئیتالیا ناگەڕێتەوە. وەك مەعلومە حەسەن بەننا لەم رووەوە نووسینی هەیە كە ساڵی 1935 لە گەرمەی هەڵكشانی فاشیزمی ئیتالی و ئەڵمانیدا بڵاوبووەتەوە (السنيور موسوليني يشرح مبدا من مباديء الاسلام). دیارە ئەم پەیوەندی هاوسۆزییەی ئیسلامی رادیكاڵ لەگەڵ فاشیزم دەكرێ باسێكی سەربەخۆ بێت و لێرەدا بواری رۆچوونە نێو ئەو پەیوەندییە نییە، بەڵام بیرهێنانەوەی ئەوە گرنگە كە ئەم پەیوەندییە دوو رووی هەیە: روویەكی مێژوویی و روویەكی بونیادی. بۆنموونە سوودوەرگرتن لەهەندێ دەقی قورئان و تەوزیفكردنەوەیان بۆ سووك سەرنجدان و بەكەمزانینی ئەوانی دی و خۆبینین وەك بوونەوەرێكی باڵاتر، بەوپێیەی خودا وا وەسفی كردوون كە (كنتم خیر امە اخرجت للناس) و دوایین پەیامی خۆیشی بۆ مرۆڤایەتی بە زمانی ئەوان ناردووە.
وەك مەعلومە فكری ئاینی بەشەر بۆ دوو جۆر پۆلێن دەكات: موسڵمان و كافر. هەموو شتەكان بەگوێرەی ئەم دوالیزمە پۆلێن كراون. كافریش لەم دیدەوە (كالبهائم بل هم اظل سبيلا)، واتە مەڕو ماڵاتن، بۆیەشە چەكدارانی داعش وا بێباكانە چەقۆ دەنێنە سەر ملی قوربانییەكانیان. ئەم بزووتنەوەیە هەموو ئەو پێداویستی و كەرەستانەی لەبەردەستە كە بۆ سەرپێخستنی بزووتنەوەیەكی فاشی پێویستن، لەپێش هەموویانەوە هەستكردن بە زەلیلبوون و دۆڕاوی. دروستكردنی ئەو قەناعەتە لای خەڵك كە تۆ لەڕاستیدا دەتوانی زۆر باڵادەست بی، بەڵام ئەوەتا جیهان هەموو لەدژی تۆ یەكیانگرتووە و دژایەتیت دەكەن. هەستكردن بەوەی كە تۆ رابردوویەكی زێڕین و پڕ سەروەریت هەیە و دەبێ بەدەستی بهێنیتەوە.
ئینجا پێویستت بە داتاشینی دوو دوژمنی ناوخۆیی و دەرەكییە، لەدۆخی داعشدا دوژمنی ناوخۆیی لیستێكی درێژن، بەهەمان شێوە دوژمنی دەرەكیش كە هەر خەریكی پیلانگێڕین بۆ لەناوبردنی ئوممەت. رێژیمی فاشی پێویستی بە دروستكردنی ئوممەتێكی یەكڕەنگە و تەحەمولی جیاوازبوون ناكات.
خەلافەتەكەی داعشیش لەگەڵ دەستبەكاربوونی، بە پاكتاوكردنی كریستیان و ئێزدی و شەبەك و شیعە مەزهەب دەستیپێكرد. ئەم بزووتنەوەیە ئەوانەی دەرەوەی خۆی بە رادەیەك كەم تەماشا دەكات، كە ماف بەخۆی دەدات هەموو پیاوەكانیان بكوژێ و ژنەكانیان بەتاڵانی ببات و پەرستگاكانیان بڕووخێنێ.
ئێستا لەسایەی هەموو ئەم راستیانەدا پرسیارە سەختەكە ئەوەیە كە ئایا چ جۆرە مامەڵەیەك لەگەڵ ئەم بزووتنەوەیە دەكرێ. وەكو دیارە، بۆردومانی پێگەكانیان لەلایەن فڕۆكەكانی ئەمریكاوە بەهیچ جۆرێك ئەو نیازەی نییە كە ئەم بزووتنەوەیە لەناوببات، تەنانەت ئەگەر بشیەوێ لەناوناچێت، چونكە ئەمە لە ئایدیۆلۆژیای كۆمەڵێك چەكدار دەرچووە و بووە بە فكری پێكهاتەیەك. جگە لەوەی دەوڵەتێكی لەناو دوو دەوڵەتی دراوسێ: عێراق و سووریادا دامەزراندووە و كۆمەڵگای نێودەوڵەتیش نیازیان نییە توخنی سووریا بكەون. دیاریش نییە ئەگەر ئەمانە گریمان حوكمی عێراقیان گرتەوە دەست، چی لە ملیۆنان شیعە و كورد و كریستیان و ئێزدی و سابیئە دەكەن. من وای دەبینم كە هەڵكشانی ئەم بزووتنەوەیە بەمانای داهاتوویەكی درێژ لە شەڕو كوشتارە لەم ناوچەیە و بەتایبەتی لەعێراقدا. وەك چۆن هەردوو گەلی ئەڵمانی و ئیتالی باجێكی زۆر قورسی وەلائیان بۆ فاشیزم دا، خەڵكی عێراق و بەتایبەتیش عەرەبی سوننە باجێكی قورسی پشتیوانی لە داعش چاوەڕێیان دەكات، ئەگەر بەخۆ نەكەون و بە كۆمەكی لایەنە عێراقییەكانی دیكە ئەڵتەرناتیڤێكی نەرم و مەدەنی بۆ داعش نەدۆزنەوە.
